آیا حیوانات هم واقعاً میخندند؟ (آنچه تا امروز نمیدانستید!)
همه ما دیدهایم که سگها دم تکان میدهند یا گربهها با آرامش خرخر میکنند، اما آیا تا به حال فکر کردهاید که موجودات دیگر هم مثل ما طعم شیرین شادی و خنده را میچشند؟ دانشمندان سالهاست که به دنبال پاسخ این سوال هستند که آیا صدای عجیبی که از یک شامپانزه یا حتی یک موش شنیده میشود، همان «خنده» است یا صرفاً یک واکنش بیولوژیکی؟ در این مقاله، سری به دنیای شگفتانگیز احساسات حیوانات میزنیم تا ببینیم در مغز آنها موقع بازی و شادی چه میگذرد.
چرا حیوانات هنگام بازی میخندند؟
یا تا به حال فکر کردهاید که چرا بازیهای پرشور حیوانات به ندرت به دعوا ختم میشود؟ پژوهشی در سال ۲۰۲۱ نشان میدهد که حیوانات برای جلوگیری از سوءتفاهم در حین بازی، از صداهای خاصی یا همان «خنده» استفاده میکنند. ساشا وینکلر، انسانشناس زیستی، معتقد است این صداها در واقع یک پیام صلحآمیز هستند تا از تبدیل شدن حرکات شبیه به حمله، به یک درگیری واقعی و آسیبزا جلوگیری کنند. بر خلاف جفتگیری یا جستجوی غذا، بازی رفتاری تکراری و مستقل است که با نشانههای خاصی شناخته میشود.
یکی از بارزترین این نشانهها، «چهرهی بازی» است؛ حالتی در میان نخستیسانان که شباهت عجیبی به لبخند رضایت در انسانها دارد. وینکلر با مشاهده میمونهای رزوس متوجه شد آنها هنگام بازی به آرامی نفسنفس میزنند؛ صدایی که در واقع نسخهای از خنده در دنیای آنهاست. بررسیهای گستردهتر بر روی مطالعات پیشین نشان داده است که این سیگنالهای صوتی تنها مختص میمونها نیست؛ بلکه از جوندگان و گوشتخواران اجتماعی گرفته تا پستانداران دریایی، همگی از صداهای خاصی برای اعلام شادی و صلح در حین بازی استفاده میکنند.
برای اطلاعات بیشتر درباره آشنایی با بزرگترین حیوانات تاریخ که تاکنون بر روی زمین زندگی کردهاند به این مطلب مراجعه کنید.
از نفسنفس زدن تا قهقهه در حیوانات
دنیای صداهای حیوانات در هنگام بازی، دستکمی از یک ارکستر شلوغ ندارد! تحقیقات نشان میدهد که هر گونهای، گویش خاص خود را برای ابراز شادی دارد. برای مثال، خرموشها آواهای فراصوتی تولید میکنند که گوش ما قادر به شنیدن آنها نیست، اما در دنیای خودشان نشاندهنده یک سرخوشی بیحدومرز است.
در میان دلفینهای پوزهبطری، این شادی با سوتزدن و جیغهای کوتاه ابراز میشود، در حالی که میمونهای سنجابی با جیکجیک کردن همراهانشان را به بازی دعوت میکنند. اما در میان خویشاوندان نزدیک ما یعنی نخستیسانان (مثل گوریلها و شامپانزهها)، خنده بسیار شبیه به انسان است؛ آنها با قهقهه، نفسزدنهای عمیق و حتی چهچهه زدن، فضایی پر از نشاط ایجاد میکنند که هر بینندهای را به یاد لبخندهای انسانی میاندازد.
پرندگان هم به شوخیها میخندند!
شاید تصور کنید خنده فقط مخصوص پستانداران است، اما بالداران نیز از این غافله عقب نماندهاند. زاغی استرالیایی و طوطی کیا دو نمونه حیرتانگیز از پرندگانی هستند که در زمان بازی، آوازهایی دقیقاً مشابه خنده سر میدهند.
نکته شگفتانگیز اینجاست که این صداها فقط یک واکنش ساده نیستند، بلکه ابزاری برای ارتباطات پیچیده اجتماعی محسوب میشوند. پرندگان با این آوازها به همنوعان خود اطمینان میدهند که جوّ کاملاً دوستانه است.
خنده مسری است؛ حتی در دنیای وحش!
یکی از هیجانانگیزترین یافتهها در مورد طوطیهای کیا در نیوزیلند به دست آمده است. مطالعهای در سال ۲۰۱۷ ثابت کرد که خنده در میان این پرندگان کاملاً مسری است! محققان با پخش صدای ضبطشده خنده این طوطیها از بلندگو، شاهد اتفاق عجیبی بودند: طوطیهای دیگر بدون آنکه دلیل خاصی داشته باشند یا در حال بازی باشند، بلافاصله با شنیدن صدا شروع به آواز خواندن و خندیدن کردند.
این نشان میدهد که خنده برای آنها یک «سیگنال دعوت» است؛ پیامی که به بقیه میگوید: «بیایید شاد باشیم!» و به طور خودکار باعث ایجاد حس مثبت در کل گروه میشود.
آیا خنده در درنیای پستانداران نیز وجود دارد؟
خنده در دنیای پستانداران نهتنها وجود دارد، بلکه یک پدیده گسترده و تکاملی محسوب میشود. دانشمندان با بررسی بیش از ۶۵ گونه مختلف از پستانداران، دریافتند که این حیوانات از سیگنالهای صوتی خاصی برای نشان دادن لذت و همبستگی اجتماعی استفاده میکنند. از قهقهههای بلند و نفسزدنهای ریتمیک در میان نخستیسانان مانند شامپانزهها و گوریلها گرفته تا صداهای فراصوتی در جوندگان و حتی سوتهای شادمانه در پستانداران دریایی مثل دلفینها، همگی نشاندهنده یک سیستم عصبی مشترک برای تجربه شادی هستند. در واقع، پستانداران اجتماعی از خنده به عنوان یک «روانکننده اجتماعی» استفاده میکنند تا پیوندهای گروهی را تقویت کرده و در حین فعالیتهای پرتحرک مانند بازی و کشتی گرفتن، صلح و دوستی را میان خود برقرار سازند.
موشهایی که قلقلکی هستند!
شاید باورتان نشود، اما یکی از عجیبترین کشفیات درباره خنده حیوانات، مربوط به جوندگان کوچک است. دانشمندان متوجه شدند که خرموشها (Rats) نه تنها هنگام بازی میخندند، بلکه به شدت قلقلکی هستند! وقتی محققان شکم این موشها را قلقلک میدهند، آنها صداهای فراصوتی با فرکانس ۵۰ کیلوهرتز تولید میکنند که معادل «قهقهه» در انسان است. جالبتر اینجاست که این موشها به مرور به محققی که آنها را قلقلک میدهد عادت میکنند و به محض دیدن دست او، با هیجان به سمتش میدوند؛ درست مثل کودکی که منتظر بازی است. این نشان میدهد که لذت ناشی از خنده، بخش بزرگی از سیستم پاداش در مغز کوچک آنهاست.
کلام آخر
در نهایت، کشف خنده در دنیای حیوانات به ما یادآوری میکند که برخلاف تصورات گذشته، مرز میان احساسات انسانی و حیاتوحش بسیار کمرنگ است. خنده، این میراث کهن تکاملی، تنها یک واکنش ساده نیست، بلکه ابزاری هوشمندانه برای تقویت پیوندهای اجتماعی، پیشگیری از درگیریهای بیهوده و ایجاد زبانی مشترک برای صلح و دوستی در میان موجودات زنده است. وقتی میبینیم که از اعماق اقیانوسها تا قلب جنگلها، موجودات برای ابراز شادی خود به دنبال راهی میگردند، درک میکنیم که زمین خانهای برای تپشهای مشترک قلبی است که از شادی لبریز میشود. شناخت این لحظات ناب در زندگی جانوران، نه تنها نگاه ما را به طبیعت مهربانتر میکند، بلکه به ما میآموزد که لذت و سرخوشی، زبانی جهانی است که پیش از اختراع کلمات، در رگهای تمام ساکنان این سیاره جاری بوده است.
سوالات متداول
1. آیا صدای خنده حیوانات شبیه به قهقهه انسان است؟
لزوماً خیر؛ خنده در هر گونهای به شکلی خاص ظاهر میشود. مثلاً میمونها با نفسنفس زدن، موشها با آواهای فراصوتی و دلفینها با سوت زدن شادی خود را نشان میدهند. در واقع هر حیوان متناسب با فیزیک خود، «لهجه» خاصی برای خندیدن دارد.
2. هدف اصلی حیوانات از خندیدن در حین بازی چیست؟
هدف اصلی، جلوگیری از سوءتفاهم و دعواست. از آنجایی که حرکات بازی شباهت زیادی به حمله دارد، حیوانات با تولید صدا یا خنده به همبازی خود پیام میدهند که نیتشان کاملاً دوستانه است تا بازی به یک درگیری واقعی و خطرناک تبدیل نشود.
3. آیا خنده در بین حیوانات هم مسری و واگیردار است؟
بله؛ تحقیقات روی گونههایی مثل طوطی «کیا» نشان داده که شنیدن صدای خنده همنوعان، بقیه گروه را هم به وجد میآورد. این پدیده ثابت میکند خنده یک ابزار اجتماعی قدرتمند برای افزایش نشاط گروهی و دعوت دیگران به بازی و شادی است.
