ویتامینی که در حرکات روده نقش مهمی دارد؛ نقش ژنتیک و ویتامین B1
ویتامینی که در حرکات روده نقش مهمی دارد؛ نقش ژنتیک و ویتامین B1
تغییر در دفعات اجابت مزاج یکی از نخستین نشانه‌هایی است که هنگام تغییر عملکرد دستگاه گوارش به چشم می‌آید. عواملی مانند نوشیدن قهوه، خوردن غذاهای چرب یا داشتن وعده‌های غذایی حجیم می‌توانند فعالیت روده را تحت تأثیر قرار دهند، اما پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند ماجرا ممکن است به عادت‌های غذایی محدود نباشد. ژنتیک و میزان ویتامین B1 یا تیامین در بدن نیز احتمالا در تعیین سرعت و نظم حرکات روده نقش دارند.
در یک پژوهش ژنتیکی گسترده که داده‌های ۲۶۸ هزار و ۶۰۶ نفر را بررسی کرده است، محققان ۲۱ ناحیه از ژنوم را شناسایی کردند که با دفعات دفع ارتباط داشتند. ۱۰ مورد از این نواحی پیش از این در چنین مطالعاتی شناسایی نشده بودند. نکته قابل توجه این بود که دو مورد از قوی‌ترین ارتباط‌های ژنتیکی مشاهده‌شده، به مسیرهای مرتبط با پردازش ویتامین B1 در بدن مربوط می‌شدند.
محققان بر این باورند که مسیرهای زیستی مرتبط با تیامین ممکن است در کنترل حرکات روده نقش داشته باشند. این موضوع می‌تواند در آینده به درک بهتر عواملی که در بروز یبوست و سندرم روده تحریک‌پذیر همراه با یبوست دخیل‌اند کمک کند.
تیامین چه نقشی در حرکت طبیعی روده دارد؟
پژوهشگران در این بررسی، اطلاعات ژنتیکی افراد اروپایی‌تبار و آسیای شرقی را با داده‌های مربوط به دفعات اجابت مزاج مقایسه کردند. برای بخشی از شرکت‌کنندگان، اطلاعات مربوط به رژیم غذایی نیز موجود بود. بررسی این داده‌ها نشان داد افرادی که تیامین بیشتری از طریق غذا دریافت می‌کردند، به‌طور میانگین دفعات دفع بیشتری داشتند.
ویتامین B1 از مدت‌ها قبل به‌عنوان یکی از ویتامین‌های ضروری برای تولید انرژی در سلول‌ها شناخته می‌شود. بدن از این ویتامین برای تبدیل مواد غذایی به انرژی قابل استفاده کمک می‌گیرد؛ فرایندی که برای دستگاه گوارش اهمیت زیادی دارد، زیرا عضلات روده به‌طور مداوم فعالیت می‌کنند و سلول‌های پوشاننده دیواره روده نیز مرتب در حال بازسازی هستند.
اما وظیفه تیامین فقط به تأمین انرژی محدود نمی‌شود. این ویتامین برای عملکرد صحیح سیستم عصبی نیز ضروری است. شبکه عصبی موجود در دیواره روده می‌تواند کشیده شدن روده در اثر ورود غذا را تشخیص دهد و در واکنش به آن، انقباض‌های هماهنگی را در عضلات ایجاد کند. این انقباض‌های متوالی باعث می‌شوند محتویات دستگاه گوارش به سمت جلو حرکت کنند؛ فرایندی که به آن حرکات دودی یا پریستالسیس گفته می‌شود.
یکی از مواد شیمیایی مهم در این فرایند استیل‌کولین است؛ پیام‌رسانی عصبی که به عضلات روده برای انقباض فرمان می‌دهد. تیامین در مسیرهای زیستی مورد نیاز برای عملکرد طبیعی این سیستم نقش دارد و بنابراین کاهش آن می‌تواند بر عملکرد عصبی و عضلانی دستگاه گوارش اثر بگذارد.
اگر سطح تیامین بدن پایین باشد، سلول‌های روده ممکن است نتوانند انرژی مورد نیاز خود را به اندازه کافی تولید کنند. در چنین شرایطی، عملکرد پیام‌رسانی عصبی و قدرت انقباض عضلات ممکن است کاهش پیدا کند و در نتیجه، حرکت محتویات دستگاه گوارش آهسته‌تر شود.
از سوی دیگر، تفاوت‌های ژنتیکی می‌توانند باعث شوند عملکرد روده در افراد مختلف یکسان نباشد. برخی افراد ممکن است به‌صورت ژنتیکی مستعد حرکت کندتر روده باشند. همین تفاوت‌های ژنتیکی احتمالا می‌توانند تعیین کنند که بدن هر فرد چگونه تیامین موجود در رژیم غذایی را جذب، منتقل و مصرف می‌کند.
در این پژوهش، دو ژن با نام‌های SLC35F3 و XPR1 نیز مورد توجه قرار گرفتند؛ ژن‌هایی که در فرایند انتقال و فعال‌سازی تیامین در سلول‌ها نقش دارند. نتایج نشان داد ارتباط میان دریافت تیامین از غذا و دفعات اجابت مزاج ممکن است تحت تأثیر تفاوت‌های ژنتیکی در همین مسیرهای زیستی قرار بگیرد.
به زبان ساده، یک میزان مشخص از ویتامین B1 ممکن است در بدن افراد مختلف اثر یکسانی نداشته باشد؛ زیرا نحوه استفاده بدن از این ویتامین تا حدی به ویژگی‌های ژنتیکی هر فرد وابسته است.
شواهد علمی درباره ارتباط تیامین و یبوست چه می‌گویند؟
نتایج مطالعات ژنتیکی تنها شواهدی نیستند که ارتباط میان ویتامین B1 و عملکرد روده را مطرح کرده‌اند. پژوهش‌های دیگری نیز در سال‌های اخیر به رابطه احتمالی میان دریافت تیامین و وضعیت دفع پرداخته‌اند.
در یک مطالعه مقطعی در سال ۲۰۲۴ که اطلاعات بیش از ۱۰ هزار فرد بزرگسال را بررسی کرد، دریافت بیشتر تیامین از رژیم غذایی با شیوع پایین‌تر یبوست مزمن همراه بود. افرادی که مقدار بیشتری ویتامین B1 دریافت می‌کردند، کمتر دچار یبوست بودند و دریافت بیشتر این ویتامین با مدفوع نرم‌تر و فعالیت بیشتر حرکات دودی روده نیز ارتباط داشت.
این رابطه حتی پس از در نظر گرفتن عواملی مانند میزان مصرف فیبر، سایر ویتامین‌های گروه B و مجموع کالری دریافتی همچنان مشاهده شد. بنابراین احتمال دارد این ارتباط تنها نتیجه سالم‌تر بودن رژیم غذایی افرادی که تیامین بیشتری مصرف می‌کنند نباشد.
بخش دیگری از شواهد از افرادی به دست آمده است که کمبود تیامین در آن‌ها تأیید شده بود. افرادی که تحت عمل جراحی بای‌پس معده قرار گرفته‌اند، به دلیل تغییر در جذب مواد مغذی، بیشتر در معرض کمبود برخی ویتامین‌ها از جمله تیامین قرار دارند. در این گروه، کاهش سطح تیامین با مشکلاتی مانند یبوست و رشد بیش از حد باکتری‌ها در روده کوچک ارتباط داشته است.
در برخی موارد نیز اصلاح کمبود تیامین با بهبود دفعات اجابت مزاج همراه بوده است. گزارش‌های موردی دیگری هم وجود دارند که در آن‌ها پس از درمان کمبود این ویتامین، بعضی علائم گوارشی مانند یبوست و نفخ کاهش یافته‌اند.
البته این یافته‌ها به معنای آن نیست که مصرف بیشتر تیامین برای همه افراد به‌طور مستقیم باعث رفع یبوست می‌شود. بخشی از شواهد موجود مشاهده‌ای یا مربوط به افرادی با کمبود این ویتامین است و برای تعیین رابطه علت و معلولی، به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.
ویتامین B1 چگونه می‌تواند به سلامت روده کمک کند؟
نقش تیامین در دستگاه گوارش احتمالا گسترده‌تر از تأثیر آن بر سرعت حرکت روده است. این ویتامین می‌تواند در تعامل میان سلول‌های روده و میکروارگانیسم‌های ساکن این بخش از بدن نیز اهمیت داشته باشد.
باکتری‌های روده برای انجام برخی فرایندهای متابولیکی و کمک به تجزیه مواد غذایی به ویتامین‌های مختلف از جمله تیامین نیاز دارند. یکی از محصولات مهم فعالیت برخی از این باکتری‌ها بوتیرات است؛ اسید چرب کوتاه‌زنجیره‌ای که برای سلامت سلول‌های روده بزرگ اهمیت دارد و می‌تواند به حفظ سد محافظ روده و عملکرد طبیعی آن کمک کند.
سلول‌های پوشاننده روده برای انجام وظایف خود به انرژی قابل توجهی نیاز دارند. آن‌ها باید همواره سد دفاعی روده را حفظ کنند و هم‌زمان به‌طور مرتب خود را بازسازی کنند. بنابراین اختلال در تأمین انرژی می‌تواند عملکرد طبیعی این سلول‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی سلول‌های روده انرژی کافی در اختیار نداشته باشند، ممکن است عملکرد سد محافظتی آن‌ها دچار اختلال شود. افزایش نفوذپذیری این سد می‌تواند شرایطی ایجاد کند که برخی ترکیبات میکروبی راحت‌تر با سیستم ایمنی تماس پیدا کنند و پاسخ‌های التهابی را تحریک کنند.
از این منظر، کمبود تیامین احتمالا تنها روی سرعت عبور مواد در روده تأثیر نمی‌گذارد و می‌تواند به‌طور غیرمستقیم با سلامت سد روده و محیط میکروبی آن نیز ارتباط داشته باشد.
برخی پژوهش‌ها همچنین نشان داده‌اند که میزان تیامین دریافتی می‌تواند با تغییر در ترکیب میکروبیوم روده همراه باشد. در مقابل، کمبود این ویتامین ممکن است تعادل میان گونه‌های مختلف میکروبی را بر هم بزند؛ تغییری که می‌تواند با کاهش تولید بوتیرات و افزایش برخی میکروب‌های نامطلوب همراه باشد.
آیا همه افراد به مکمل تیامین نیاز دارند؟
با وجود نتایج این مطالعات، کمبود شدید تیامین در افراد سالمی که رژیم غذایی متنوع دارند چندان شایع نیست. نیاز روزانه بیشتر بزرگسالان به ویتامین B1 حدود ۱.۱ تا ۱.۲ میلی‌گرم است و معمولا می‌توان این مقدار را از طریق یک رژیم غذایی متعادل دریافت کرد.
غلات کامل، حبوبات، گوشت و برخی دیگر از مواد غذایی می‌توانند منابع مناسبی از تیامین باشند. بنابراین برای فردی که تغذیه متنوع و کافی دارد، معمولا دلیلی برای مصرف خودسرانه مکمل B1 صرفا با هدف افزایش دفعات اجابت مزاج وجود ندارد.
با این حال، برخی افراد بیشتر از دیگران در معرض کمبود ویتامین B1 قرار دارند. مصرف طولانی‌مدت الکل، استفاده از بعضی داروهای ادرارآور، جراحی‌های کاهش وزن، تغذیه ناکافی در سالمندان، دیابت، مصرف زیاد غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، استفراغ مداوم، اختلالات جذب مواد مغذی و رژیم‌های غذایی بسیار محدودکننده می‌توانند احتمال دریافت یا جذب ناکافی تیامین را افزایش دهند.
در چنین شرایطی، بررسی الگوی تغذیه و وضعیت فرد توسط پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند اهمیت داشته باشد. در صورت وجود کمبود، اصلاح رژیم غذایی یا استفاده از مکمل ممکن است بخشی از برنامه درمانی باشد.
با این حال، افرادی که به یبوست مزمن، سندرم روده تحریک‌پذیر یا علائم گوارشی مداوم و بدون علت مشخص دچار هستند، بهتر است پیش از مصرف خودسرانه مکمل به دنبال علت اصلی مشکل باشند. یبوست می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد و کمبود تیامین تنها یکی از احتمالات است.
مکمل‌های ویتامین B1 بدون نسخه نیز در بسیاری از مولتی‌ویتامین‌ها و فرآورده‌های ویتامین B کمپلکس وجود دارند. بعضی از این مکمل‌ها حدود ۱.۵ میلی‌گرم تیامین در هر وعده دارند که تقریبا در محدوده نیاز روزانه بسیاری از بزرگسالان قرار می‌گیرد.
تیامین یک ویتامین محلول در آب است و مقدار اضافی آن معمولا از طریق ادرار دفع می‌شود. در نتیجه، برخلاف برخی ویتامین‌های محلول در چربی که امکان تجمع بیشتری در بدن دارند، تیامین معمولا با خطر مسمومیت حاد ناشی از مصرف معمول مواجه نیست. با این حال، این موضوع به معنای بی‌نیاز بودن از مشورت پزشکی در مصرف دوزهای بالای مکمل‌ها نیست.
جمع‌بندی نهایی
پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند دفعات اجابت مزاج تنها به رژیم غذایی و سبک زندگی محدود نمی‌شود و عوامل ژنتیکی نیز می‌توانند در عملکرد روده نقش داشته باشند. در میان یافته‌های تازه، ارتباط برخی مسیرهای ژنتیکی مرتبط با متابولیسم تیامین با الگوی دفع، توجه پژوهشگران را به نقش احتمالی ویتامین B1 جلب کرده است.
مطالعات مشاهده‌ای و بررسی افراد دچار کمبود تیامین نیز ارتباط میان دریافت این ویتامین و برخی شاخص‌های سلامت روده را مطرح کرده‌اند. با این حال، هنوز نمی‌توان گفت که افزایش مصرف تیامین برای همه افراد راهکاری مستقیم برای درمان یبوست است. داشتن یک رژیم غذایی متنوع و تأمین نیاز بدن به ویتامین B1 در کنار بررسی علت اصلی مشکلات گوارشی، رویکرد منطقی‌تری است.
اگر یبوست یا تغییر مداوم در الگوی دفع وجود داشته باشد، بهتر است به جای تکیه بر مکمل‌ها، علت مشکل با کمک پزشک بررسی شود؛ به‌خصوص اگر فرد در گروه‌های در معرض کمبود تیامین قرار داشته باشد.
