تلسکوپ اقلیدس دقیق‌ترین تصویر تاریخ از قلب کهکشان راه شیری را ثبت کرد
تلسکوپ اقلیدس دقیق‌ترین تصویر تاریخ از قلب کهکشان راه شیری را ثبت کرد
تصویر تازه‌ای که تلسکوپ فضایی اقلیدس منتشر کرده است، ۵۱ منظومه سیاره‌ای شناخته‌شده را در خود جای داده و می‌تواند زمینه را برای کشف تعداد بسیار بیشتری از منظومه‌های سیاره‌ای در سال‌های آینده فراهم کند.
در سال ۲۰۲۵، تلسکوپ فضایی اقلیدس متعلق به سازمان فضایی اروپا (ESA) که با عنوان کاوشگر «جهان تاریک» نیز شناخته می‌شود، تنها طی ۲۶ ساعت قلب کهکشان راه شیری را زیر نظر گرفت. حاصل این رصد کوتاه، ثبت بزرگ‌ترین و پرجزئیات‌ترین تصویری بود که تاکنون از بخش مرکزی کهکشان ما تهیه شده است.
در این تصویر، نزدیک به ۶۰ میلیون ستاره قابل مشاهده هستند؛ موضوعی که می‌تواند نقش مهمی در شناسایی سیاره‌های فراخورشیدی در منطقه‌ای موسوم به برآمدگی کهکشانی ایفا کند و اطلاعات ارزشمندی را در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
تلسکوپ اقلیدس در اصل برای مطالعه انرژی تاریک ساخته شده است؛ نیروی ناشناخته‌ای که عامل شتاب گرفتن انبساط جهان به شمار می‌رود. این مأموریت با بررسی کهکشان‌های بسیار دور انجام می‌شود. به همین دلیل، سازمان فضایی اروپا این تلسکوپ را با حساسیتی بسیار بالا طراحی کرده تا بتواند حتی در متراکم‌ترین نواحی مرکز راه شیری، ستاره‌های منفرد را از یکدیگر تفکیک کند؛ قابلیتی که بسیاری از تلسکوپ‌های دیگر به دلیل تراکم شدید ستاره‌ها و اشباع نوری از انجام آن ناتوان هستند.
اخترشناسان مأموریت اقلیدس را به رصد برآمدگی مرکزی راه شیری نیز اختصاص داده‌اند؛ زیرا این بخش از کهکشان یکی از بهترین مناطق برای مشاهده پدیده‌ای به نام ریزهم‌گرایی گرانشی محسوب می‌شود؛ پدیده‌ای که در کشف سیاره‌های فراخورشیدی نقش بسیار مهمی دارد.
ژان-فیلیپ بویلویو، سرپرست گروه پژوهشی سیاره‌های فراخورشیدی در کنسرسیوم اقلیدس و پژوهشگر مؤسسه اخترفیزیک پاریس، در بیانیه‌ای توضیح داد: «برای ثبت رویدادهای ریزهم‌گرایی باید نواحی بسیار پرستاره آسمان، به‌ویژه مناطق نزدیک به مرکز کهکشان خودمان، به‌طور مداوم مورد بررسی قرار گیرند.»
ریزهم‌گرایی در واقع گونه‌ای ضعیف‌تر از هم‌گرایی گرانشی است و زمانی رخ میدهد که جرم یک جسم آسمانی باعث خم شدن بافت فضا-زمان شود. هنگامی که یک ستاره از دید ناظر از مقابل ستاره‌ای دیگر عبور می‌کند، میدان گرانشی آن نور ستاره پس‌زمینه را منحرف و تقویت می‌کند. این تغییرات بسیار ظریف می‌توانند وجود سیاره‌هایی را که تاکنون ناشناخته بوده‌اند، آشکار سازند.
روش هم‌گرایی گرانشی تنها به کشف سیاره‌ها محدود نمی‌شود و برای مطالعه اجرام بسیار دوردست نیز کاربرد دارد. برای نمونه، پژوهشگرانی که از تلسکوپ فضایی جیمز وب استفاده می‌کنند، با کمک همین تکنیک موفق به بررسی برخی از نخستین کهکشان‌های شکل‌گرفته در جهان شده‌اند.
برای کشف سیاره‌های فراخورشیدی از طریق ریزهم‌گرایی، لازم است یک ستاره هنگام عبور از مقابل ستاره‌ای دیگر، نقش یک عدسی گرانشی را ایفا کند. اگر سیاره‌ای در اطراف ستاره وجود داشته باشد، تغییر بسیار کوچکی در این اثر عدسی ایجاد می‌شود. با وجود ظرافت این تغییر، این روش تاکنون یکی از موفق‌ترین راهکارهای شناسایی سیاره‌های فراخورشیدی بوده است.
بویلویو در ادامه گفت: «طی دو دهه گذشته، نزدیک به ۳۰۰ سیاره فراخورشیدی با استفاده از این روش و به کمک تلسکوپ‌های زمینی، در راستای مرکز کهکشان راه شیری شناسایی شده‌اند. تصویر جدید اقلیدس نیز ۵۱ منظومه سیاره‌ای شناخته‌شده را در خود جای داده و در آینده برای بررسی و کشف منظومه‌های بیشتری مورد استفاده قرار خواهد گرفت.»
با وجود اینکه رصد برآمدگی مرکزی کهکشان مسیر کشف رویدادهای تازه ریزهم‌گرایی را هموار می‌کند، داده‌های فعلی اقلیدس هنوز چنین رویدادهایی را نشان نمی‌دهند؛ زیرا شناسایی آن‌ها به حدود ۲۰ روز رصد پیوسته و بدون وقفه نیاز دارد.
تصویر اقلیدس از قلب راه شیری نزدیک به ۶۰ میلیون ستاره را به نمایش می‌گذارد
در مقابل، ابزارهای رصدی دیگری مانند تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن که قرار است اواخر تابستان امسال به فضا پرتاب شود، وظیفه خواهند داشت این منطقه از کهکشان را برای مدت طولانی‌تری زیر نظر بگیرند. سپس داده‌های آن با تصویر ۲۶ ساعته اقلیدس مقایسه خواهد شد تا رویدادهای ریزهم‌گرایی با دقت بیشتری شناسایی شوند.
ناتالیا رکتسینی، پژوهشگر مؤسسه اخترفیزیک پاریس، در این‌باره گفت: «اقلیدس تنها طی ۲۴ ساعت موفق شده است ستاره‌هایی را ثبت کند که در تمامی رویدادهای ریزهم‌گرایی آینده، که توسط تلسکوپ رومن کشف خواهند شد، نقش خواهند داشت؛ حتی پیش از آنکه هم‌راستایی میان ستاره‌ها و سیاره‌ها اتفاق بیفتد.»
او در ادامه توضیح داد: «این ویژگی باعث می‌شود هر پژوهشگری که در آینده با استفاده از رومن یک رویداد ریزهم‌گرایی را شناسایی کند، بتواند به تصاویر ثبت‌شده توسط اقلیدس مراجعه کرده و وضعیت همان ستاره‌ها را پیش از وقوع هم‌پوشانی بررسی کند. از آنجا که اقلیدس قادر است ستاره‌های منفرد را با دقت از یکدیگر تفکیک کند، امکان اندازه‌گیری سرعت حرکت آن‌ها در طول زمان نیز فراهم می‌شود. این اطلاعات نقش مهمی در تأیید وجود سیاره و همچنین تعیین جرم آن خواهد داشت؛ قابلیتی که تنها با تصاویر لحظه‌ای قابل دستیابی نیست.»
یکی از مهم‌ترین مزایای روش ریزهم‌گرایی گرانشی برای پژوهشگران سیاره‌های فراخورشیدی این است که برخلاف بسیاری از روش‌های رایج، تنها به شناسایی سیاره‌های بزرگ و داغ نزدیک ستاره مادر محدود نمی‌شود. این تکنیک می‌تواند سیاره‌های کوچک‌تر و سردتری را که در فاصله‌های بسیار دورتر از ستاره خود قرار دارند نیز آشکار کند؛ از جمله غول‌های یخی مشابه اورانوس و نپتون که در مدارهای دوردست به دور ستاره‌های واقع در برآمدگی مرکزی کهکشان گردش می‌کنند.
