چشم خدا شاهکار تازه جیمز وب؛ نگاهی به آینده خورشید در آینه سحابی هلیکس
تلسکوپ فضایی جیمز وب بار دیگر با تصویری نفسگیر از اعماق کیهان خبرساز شده است؛ نمایی تازه از سحابی هلیکس که نهتنها زیبایی خیرهکنندهای دارد، بلکه روایتی از واپسین فصل زندگی ستارهای شبیه خورشید را بازگو میکند. تصویری که در دل خود، سرنوشت احتمالی منظومه شمسی را نیز زمزمه میکند.
سحابی هلیکس که بهدلیل ظاهر حلقهمانندش با لقبهایی چون «چشم خدا» شناخته میشود، یکی از نزدیکترین سحابیهای سیارهای به زمین است و سالهاست توجه اخترشناسان را به خود جلب کرده است. اکنون جیمز وب با ثبت این جرم آسمانی در طولموج فروسرخ نزدیک، لایههایی از جزئیات را آشکار کرده که پیش از این تنها بهصورت مبهم دیده میشدند.
مرگ آرام یک ستاره و تولد دوباره ماده
آنچه در مرکز این سحابی میدرخشد، هسته فشرده و فوقالعاده داغ ستارهای است که زمانی بسیار شبیه خورشید ما بوده است. این ستاره پس از پایان سوخت هستهای خود، لایههای بیرونیاش را به فضای اطراف پرتاب کرده و اکنون به کوتولهای سفید تبدیل شده است. تابش پرانرژی این هسته باقیمانده، گازهای پراکنده اطراف را برافروخته و باعث درخشش رنگارنگ آنها شده است.
اصطلاح «سحابی سیارهای» شاید گمراهکننده باشد، چراکه این اجرام هیچ ارتباطی با سیارات ندارند. این نام از دوران تلسکوپهای ابتدایی به جا مانده؛ زمانی که این ساختارهای گرد و درخشان، ظاهری شبیه سیارات داشتند. در حقیقت، آنچه میبینیم پوستههایی از گاز هیدروژن، هلیوم و عناصر سنگینتر است که در واپسین تپشهای حیات ستاره به بیرون رانده شدهاند.
جزئیاتی که پیشتر پنهان بودند
دوربین فروسرخ نزدیک جیمز وب توانسته بخش کوچکی از این سحابی را با دقتی بیسابقه بررسی کند. در این نما، هزاران ساختار کشیده و شعلهمانند دیده میشود که ظاهری شبیه دنبالهدار دارند. این تودهها که «گرههای دنبالهدار» نام گرفتهاند، در واقع چگالشهایی از گاز و غبارند که در برابر بادهای شدید ستارهای مقاومت میکنند و مرز میان لایههای قدیمیتر و جدیدتر مواد پرتابشده را شکل میدهند.
در بخشهایی از تصویر، تمرکز این گرهها بیشتر است و قوسی نارنجیرنگ، محدوده پوسته سحابی را مشخص میکند. فراتر از آن، تاریکی عمیق فضا و چند ستاره دوردست آبیرنگ، پسزمینهای اسرارآمیز به این صحنه افزودهاند.
زبان رنگها در کیهان
تصاویر فروسرخ جیمز وب صرفاً زیبا نیستند؛ آنها حامل اطلاعات علمی دقیقاند. رنگها نشاندهنده دما و ترکیب شیمیایی نواحی مختلفاند. نزدیک به کوتوله سفید، تابش فرابنفش گازهای بسیار داغ را یونیزه کرده و درخشش متمایل به آبی ایجاد کرده است. با افزایش فاصله از ستاره، دما کاهش مییابد؛ هیدروژن مولکولی در طیف زرد دیده میشود و در نواحی دورتر، غبار سردتر با رنگهای سرخ عمیق خودنمایی میکند.
همین غبارهای پراکنده اهمیت ویژهای دارند. آنها حامل عناصری چون کربن، اکسیژن و نیتروژناند؛ عناصری که پایههای شیمیایی حیات روی زمین را ساختهاند. به بیان دیگر، مرگ این ستاره، بذر شکلگیری نسلهای آینده ستارگان و شاید سیارات زیستپذیر را در کهکشان میپراکند.
آیندهای که در دوردست انتظار ما را میکشد
سحابی هلیکس صرفاً یک منظره تماشایی نیست؛ بلکه نمونهای از چرخه همیشگی تولد و مرگ در کیهان است. دانشمندان معتقدند خورشید ما نیز حدود پنج میلیارد سال دیگر مسیری مشابه را طی خواهد کرد: ابتدا به غول سرخ تبدیل میشود، لایههای بیرونی خود را از دست میدهد و در نهایت هستهای فشرده و سفیدرنگ از آن باقی میماند.
از این منظر، تصویر تازه جیمز وب چیزی فراتر از یک عکس نجومی است؛ پنجرهای است به آینده دور منظومه شمسی و یادآور این حقیقت که حتی در پایان، کیهان در حال آفرینش دوباره است.
