ارز ترجیحی چیست؛ به چه کالاهایی اختصاص مییابد؟
ارز ترجیحی یکی از ابزارهای سیاستگذاری ارزی در ایران است که دولت از آن برای حمایت از واردات کالاهای ضروری و مهار افزایش قیمتها در بازار داخلی استفاده میکند. در این مقاله از ویانامگ بهصورت کامل بررسی میکنیم ارز ترجیحی دقیقاً چیست، نرخ آن در سالهای مختلف چقدر بوده و به چه کالاهایی تعلق میگیرد؛ اگر میخواهید تصویر روشنی از این مفهوم داشته باشید، تا پایان همراه ما باشید.
منظور از ارز ترجیحی چیست؟
ارز ترجیحی به نرخی از ارز گفته میشود که دولت آن را پایینتر از نرخ بازار آزاد و ارز نیمایی تعیین میکند تا واردات کالاهای اساسی با هزینه کمتری انجام شود. این سیاست بیشتر برای کالاهایی مثل دارو، مواد غذایی پایه و تجهیزات پزشکی به کار میرود و هدف آن جلوگیری از جهش قیمتی، کنترل تورم در بخشهای حساس و حفظ سطح رفاه عمومی است. در عمل، ارز ترجیحی نوعی یارانه پنهان محسوب میشود که هزینه واردات اقلام حیاتی را کاهش میدهد تا مصرفکننده نهایی آنها را با قیمت مناسبتری تهیه کند.
برای نمونه، دولت ممکن است بدون توجه به نرخ واقعی دلار در بازار آزاد، یک عدد ثابت (مثلاً ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان) را بهعنوان نرخ ارز ترجیحی اعلام کند. این کار برای جلوگیری از افزایش ناگهانی قیمت کالاهای اساسی انجام میشود. در مقابل، ارز غیرترجیحی شامل ارز نیمایی و آزاد است که بدون یارانه دولتی و بر اساس شرایط بازار عرضه میشود. برای درک بهتر تفاوت این نرخها، مقایسه زیر میتواند راهگشا باشد.
مقایسه ارز ترجیحی و ارز غیرترجیحی در ایران
ارز ترجیحی نوع اول با نرخ ۴۲۰۰ تومان که در سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ برای واردات گسترده کالاهای اساسی استفاده میشد، همان چیزی است که با نام «دلار جهانگیری» شناخته میشود. پس از حذف آن، ارز ترجیحی نوع دوم با نرخ ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان از سال ۱۴۰۱ به بعد جایگزین شد و به برخی کالاهای منتخب اختصاص یافت. در مقابل، ارز آزاد نرخی متغیر دارد (مثلاً حدود ۱۴۰ هزار تومان در دی ۱۴۰۴) و برای کالاها و مصارفی به کار میرود که مشمول حمایت دولتی نیستند.
نرخ ارز ترجیحی چیست؟
وقتی از «قیمت ارز ترجیحی» صحبت میشود، منظور همان نرخی است که بانک مرکزی و دولت در چارچوب بودجه سالانه تعیین میکنند. در سالهای اخیر، این نرخ روی عدد ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان تثبیت شده و مسئولان بارها اعلام کردهاند که تا پایان سال تغییری در آن ایجاد نخواهد شد.
در سال ۱۴۰۴ هم نرخ ارز ترجیحی فاصله قابلتوجهی با قیمت ارز آزاد دارد. فلسفه این اختلاف قیمت آن است که واردکنندگان کالاهای حیاتی بتوانند ارز مورد نیاز خود را ارزانتر تأمین کنند تا قیمت نهایی دارو، غذا و سایر اقلام ضروری برای مردم افزایش پیدا نکند. به بیان ساده، دولت با اختصاص ارز ارزانقیمت به واردات خاص، تلاش میکند فشار تورمی را از دوش خانوارها بردارد.
ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومانی چه بود؟
ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومان در بهار سال ۱۳۹۷ و همزمان با جهش نرخ ارز معرفی شد. هدف اصلی این سیاست، حمایت از اقشار ضعیف و جلوگیری از افزایش قیمت کالاهای اساسی مثل گندم، ذرت، جو و دارو بود. با این حال، در عمل مشکلاتی مثل رانت، فساد و سوءاستفاده به وجود آمد و در نهایت این نرخ در سال ۱۴۰۱ حذف شد.
حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی با واکنشهای اجتماعی و فشار معیشتی همراه بود، اما دولت تلاش کرد با پرداخت یارانه نقدی و سیاستهای حمایتی، اثرات آن را تا حدی کنترل کند.
حذف ارز ترجیحی یعنی چه؟
ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومانی در ابتدا برای جلوگیری از شوک قیمتی طراحی شد، اما به مرور زمان به بستری برای رانت و قاچاق تبدیل شد. برخی واردکنندگان کالا را با ارز ارزان وارد میکردند اما با قیمت آزاد میفروختند و سود بالایی به دست میآوردند.
به همین دلیل، حذف ارز ۴۲۰۰ تومان و جایگزینی آن با ارز ترجیحی نوع دوم یا یارانه مستقیم، یکی از مهمترین اصلاحات اقتصادی سال ۱۴۰۱ بود. بسیاری از کارشناسان معتقدند این اقدام به شفافتر شدن نظام ارزی کمک کرد، هرچند در کوتاهمدت باعث افزایش قیمتها و کاهش قدرت خرید شد. به همین خاطر دولت ناچار شد از ابزارهایی مثل یارانه نقدی یا کارت الکترونیکی کالاهای اساسی استفاده کند.
در مجموع، حذف ارز ترجیحی هم مزایا دارد و هم معایب؛ از یک سو باعث واقعیتر شدن نرخ ارز و کاهش رانت میشود و از سوی دیگر میتواند هزینه واردات و قیمت کالاهای ضروری را بالا ببرد.
ارز ترجیحی نوع دوم چیست؟
بعد از حذف نرخ ۴۲۰۰ تومان، دولت ارز ترجیحی نوع دوم را با نرخ ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان تعریف کرد. این نرخ بیشتر برای واردات دارو و تجهیزات پزشکی در نظر گرفته شد. رئیس سازمان غذا و دارو در سال ۱۴۰۲ اعلام کرد که ارز ترجیحی نوع اول (۴۲۰۰ تومان) برای دارو حذف شده و ارز نوع دوم جای آن را گرفته است.
هدف از ادامه این سیاست، جلوگیری از بحران در حوزه سلامت و حفظ دسترسی مردم به دارو و اقلام حیاتی درمانی بوده است.
ارز ترجیحی ترکیبی چیست؟
در برخی دورهها، دولت برای واردات بعضی محصولات کشاورزی از سیاست «ارز ترجیحی ترکیبی» استفاده کرده است. در این روش، بخشی از ارز مورد نیاز با نرخ ترجیحی و بخش دیگر با نرخ نیمایی تأمین میشود. این مدل برای کاهش فشار بر بودجه دولت و جلوگیری از شوک قیمتی طراحی شده است.
برای مثال، در واردات برخی نهادههای دامی مثل جو و ذرت، ۸۰ درصد ارز با نرخ ترجیحی و ۲۰ درصد با نرخ تجاری اختصاص داده شد. این روش مستقیماً قیمت کالا را تغییر نمیدهد، اما به کنترل تورم و حمایت از معیشت خانوار کمک میکند.
تفاوت ارز ترجیحی و ارز نیمایی
ارز ترجیحی نرخی کاملاً دستوری است که دولت آن را تعیین میکند و معمولاً پایینتر از همه نرخهاست. این ارز فقط به کالاهای اساسی و ضروری اختصاص مییابد. اما ارز نیمایی از طریق سامانه نیما و بر اساس عرضه و تقاضا شکل میگیرد و بانکها و صرافیها در آن نقش واسطه دارند.
به همین دلیل، نرخ ارز نیمایی معمولاً از ارز ترجیحی بالاتر و از نرخ بازار آزاد پایینتر است و بیشتر برای واردات کالاهای مشخص صنعتی و تجاری به کار میرود.
ارز ترجیحی شامل چه کالاهایی میشود؟
در سال ۱۴۰۴، ارز ترجیحی همچنان به گروه محدودی از کالاهای حیاتی اختصاص دارد؛ کالاهایی که مستقیماً با سلامت مردم، امنیت غذایی و ثبات بازار در ارتباط هستند. مهمترین این اقلام عبارتاند از دارو و مواد اولیه دارویی، تجهیزات و ملزومات پزشکی، برخی انواع شیرخشک اطفال و نهادههای اساسی کشاورزی که تولید داخلی آنها پاسخگوی نیاز کشور نیست.
تأثیر ارز ترجیحی بر بازار برنج
از ابتدای آذرماه، واردات برنج از فهرست کالاهای مشمول ارز ترجیحی خارج شد و واردکنندگان مجبور شدند ارز مورد نیاز خود را با نرخ آزاد تأمین کنند. این تصمیم باعث شد برنج وارداتی دیگر با ارز دولتی ارزان وارد نشود.
برخی کارشناسان معتقدند این اقدام در بلندمدت به شفافیت و رقابت سالم در بازار برنج کمک میکند، اما در کوتاهمدت احتمال افزایش قیمت برنج وارداتی وجود دارد؛ چرا که هزینه تأمین ارز برای واردکنندگان بیشتر شده است.
جمعبندی
ارز ترجیحی بهعنوان یکی از ابزارهای مهم سیاست ارزی دولت، با هدف کنترل قیمت کالاهای اساسی و حمایت از معیشت مردم طراحی شد. تجربه سالهای گذشته نشان داد که این سیاست در کنار اثرات مثبت کوتاهمدت، میتواند زمینهساز رانت و فشار بر منابع ارزی کشور شود. حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی و جایگزینی آن با ارز ترجیحی نوع دوم، تلاشی برای شفافتر شدن نظام ارزی و واقعیتر شدن قیمتها بود؛ هرچند پیامدهای تورمی آن همچنان محل بحث است.
در نهایت، آگاهی از اینکه ارز ترجیحی چیست، چه کالاهایی را شامل میشود و نرخ آن چگونه تعیین میشود، به مخاطب کمک میکند تغییرات اقتصادی و نوسانات قیمتها را بهتر تحلیل کند و تصمیمات مالی آگاهانهتری بگیرد.
سؤالات متداول
ارز ترجیحی چیست؟ (به زبان ساده)
ارز ترجیحی به نوعی از ارز گفته میشود که دولت آن را با نرخی کمتر از قیمت بازار آزاد در اختیار واردکنندگان قرار میدهد تا کالاهای اساسی با قیمت پایینتری وارد کشور شوند و فشار کمتری به مصرفکنندگان وارد شود.
یارانه ارز ترجیحی به چه معناست؟
یارانه ارز ترجیحی در واقع حمایتی است که دولت از طریق تخصیص ارز ارزانتر به واردکنندگان انجام میدهد. هدف از این یارانه، کنترل قیمت کالاهای ضروری و جلوگیری از افزایش شدید هزینههای زندگی برای مردم است.
ارز ترجیحی شامل چه کالاهایی میشود؟
این نوع ارز معمولاً به واردات کالاهای اساسی و حیاتی اختصاص پیدا میکند؛ کالاهایی مانند گندم، دارو، نهادههای دامی، روغن و برخی اقلام ضروری دیگر که نقش مهمی در تأمین نیازهای روزمره مردم دارند.
ارز ترجیحی از کدام کالاها حذف شده است؟
در سالهای اخیر، دولت تصمیم گرفته ارز ترجیحی برخی کالاها را حذف کند. اقلامی مانند برنج و شکر که پیشتر با ارز دولتی وارد میشدند، اکنون از این فهرست خارج شدهاند و واردات آنها با نرخ ارز آزاد انجام میشود.
نرخ ارز ترجیحی چقدر است؟
در حال حاضر، نرخ تعیینشده برای ارز ترجیحی کالاهای اساسی ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان به ازای هر دلار است که مبنای محاسبات واردات این اقلام قرار میگیرد.
