بیشترین رشد جمعیت کشورها از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵؛ جایگاه ایران کجاست؟
بیشترین رشد جمعیت کشورها از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵؛ جایگاه ایران کجاست؟
جمعیت جهان طی ۲۵ سال گذشته رشد قابل‌توجهی داشته است. از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، بیش از ۲ میلیارد نفر به جمعیت کره زمین اضافه شده، اما این افزایش در همه کشورها به یک اندازه نبوده است. برخی کشورها در این مدت با رشد بسیار سریع جمعیت مواجه شده‌اند، در حالی که در کشورهای دیگری روند افزایش جمعیت بسیار کندتر بوده یا حتی جمعیت کاهش پیدا کرده است.
در بررسی رشد جمعیت کشورها باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد: درصد رشد جمعیت و تعداد واقعی افراد اضافه‌شده. برای مثال، یک کشور کوچک ممکن است در یک دوره ۲۰۰ درصد رشد جمعیتی داشته باشد، اما تعداد افراد اضافه‌شده در آن بسیار کمتر از کشوری مانند هند باشد که صدها میلیون نفر به جمعیت خود افزوده است.
بررسی آمار سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ نشان می‌دهد کشورهای آسیایی، به‌ویژه هند، از نظر افزایش مطلق جمعیت در صدر قرار دارند؛ در مقابل، برخی کشورهای حوزه خلیج فارس سریع‌ترین رشدهای درصدی را تجربه کرده‌اند. ایران نیز با اضافه شدن حدود ۲۴ میلیون نفر به جمعیت خود در این بازه، در رتبه شانزدهم جهان از نظر رشد جمعیت قرار گرفته است.
هند؛ کشوری که بیش از ۴۰۰ میلیون نفر به جمعیتش اضافه شد
در میان کشورهای جهان، هند بیشترین افزایش مطلق جمعیت را در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ تجربه کرده است.
جمعیت هند طی این ۲۵ سال حدود ۴۰۶ میلیون نفر افزایش پیدا کرده؛ رقمی که به‌تنهایی از جمعیت کنونی ایالات متحده بیشتر است. با وجود این افزایش بسیار بزرگ، رشد جمعیت هند از نظر درصدی حدود ۳۸ درصد بوده است؛ زیرا این کشور در آغاز قرن بیست‌ویکم نیز بیش از یک میلیارد نفر جمعیت داشت.
هند در سال ۲۰۲۳ از چین عبور کرد و به پرجمعیت‌ترین کشور جهان تبدیل شد. این کشور اکنون نزدیک به یک‌پنجم جمعیت جهان را در خود جای داده، در حالی که سهم آن از مساحت خشکی‌های کره زمین حدود ۲.۵ درصد است.
البته روند جمعیتی هند در سال‌های اخیر تغییر کرده است. سرعت رشد جمعیت این کشور کاهش یافته و همین موضوع بحث‌هایی را درباره احتمال ورود هند به دوره‌ای از کاهش یا رکود رشد جمعیتی، مشابه آنچه چین تجربه کرده، ایجاد کرده است.
بیشترین افزایش مطلق جمعیت در سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵
تفاوت میان رشد درصدی و افزایش تعداد افراد در مورد هند به‌خوبی دیده می‌شود. رشد ۳۸ درصدی جمعیت این کشور شاید در مقایسه با برخی کشورهای کوچک خلیج فارس رقم چندان بزرگی به نظر نرسد، اما وقتی این درصد روی جمعیتی بیش از یک میلیارد نفر اعمال شود، نتیجه آن اضافه شدن بیش از ۴۰۰ میلیون نفر خواهد بود.
به همین دلیل، کشورهایی مانند هند، نیجریه و پاکستان در فهرست کشورهایی قرار می‌گیرند که بیشترین تعداد جمعیت جدید را در این دوره به خود اضافه کرده‌اند.
کشورهای خلیج فارس؛ رکورددار رشد درصدی جمعیت
اگر معیار را از تعداد افراد اضافه‌شده به درصد رشد جمعیت تغییر دهیم، تصویر کاملاً متفاوت می‌شود.
در سال‌های گذشته، برخی کشورهای حوزه خلیج فارس شاهد افزایش بسیار سریع جمعیت بوده‌اند. در فاصله سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۵، جمعیت بحرین حدود ۱۵۴ درصد و کویت حدود ۱۳۹ درصد افزایش یافته است. امارات متحده عربی نیز در همین دوره رشد جمعیتی حدود ۲۵۰ درصدی را تجربه کرده است.
اما در میان کشورهای جهان، قطر یکی از چشمگیرترین نمونه‌ها را به خود اختصاص داده است. جمعیت این کشور از سال ۲۰۰۰ حدود ۴۲۳ درصد افزایش یافته و به این ترتیب قطر سریع‌ترین رشد جمعیتی را در این بازه ثبت کرده است.
البته چنین نرخ‌هایی را نمی‌توان صرفاً با افزایش طبیعی جمعیت توضیح داد. ساختار اقتصادی کشورهای حوزه خلیج فارس و نیاز آنها به نیروی کار خارجی، نقش مهمی در این جهش جمعیتی داشته است.
چرا جمعیت کشورهای خلیج فارس این‌قدر سریع افزایش یافت؟
رشد جمعیت در کشورهای حوزه خلیج فارس تا حد زیادی با مهاجرت نیروی کار خارجی ارتباط دارد. رونق پروژه‌های عمرانی، ساخت‌وساز و صنایع انرژی باعث شد این کشورها برای تأمین نیروی انسانی مورد نیاز خود، تعداد زیادی کارگر و متخصص از کشورهای دیگر جذب کنند.
قطر نمونه روشنی از این وضعیت است. امروزه کمتر از ۱۵ درصد جمعیت قطر را شهروندان این کشور تشکیل می‌دهند و بخش عمده جمعیت آن را مهاجران تشکیل می‌دهند. بخش قابل‌توجهی از این نیروی کار از کشورهای جنوب آسیا وارد قطر شده‌اند.
بنابراین، رشد جمعیت قطر، امارات، کویت و بحرین را باید در چارچوب شرایط اقتصادی، مهاجرت نیروی کار و تغییرات بازار کار این کشورها بررسی کرد.
جایگاه ایران در رشد جمعیت جهان
ایران نیز در میان کشورهایی که طی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ رشد جمعیت قابل‌توجهی داشته‌اند قرار می‌گیرد.
بر اساس داده‌های این بررسی، جمعیت ایران در این دوره حدود ۲۴ میلیون نفر افزایش پیدا کرده و کشورمان از نظر رشد سریع جمعیت در این بازه زمانی در رتبه شانزدهم جهان قرار گرفته است.
این رقم نشان می‌دهد که با وجود کاهش سرعت رشد جمعیت در سال‌های اخیر، ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان همچنان افزایش جمعیتی قابل‌توجهی را در یک دوره ۲۵ ساله تجربه کرده است.
با این حال، جایگاه ایران از نظر تعداد افراد اضافه‌شده با کشورهایی مانند هند قابل مقایسه نیست؛ زیرا اندازه جمعیت اولیه کشورها تفاوت زیادی دارد. همین مسئله بار دیگر اهمیت تفکیک میان رشد درصدی و رشد مطلق جمعیت را نشان می‌دهد.
آفریقا؛ مرکز اصلی رشد جمعیت در دهه‌های آینده
در کنار آسیا، قاره آفریقا نیز نقش بسیار مهمی در تحولات جمعیتی جهان پیدا کرده است. بیش از دو سوم کشورهایی که سریع‌ترین رشد جمعیت را تجربه می‌کنند در آفریقا قرار دارند و برخی از این کشورها از سال ۲۰۰۰ تاکنون جمعیت خود را تقریباً دو برابر کرده‌اند.
افزایش امید به زندگی، کاهش مرگ‌ومیر نوزادان و در عین حال بالا ماندن نرخ باروری، از مهم‌ترین عوامل مطرح‌شده برای توضیح این روند هستند.
پیش‌بینی می‌شود جمعیت آفریقا تا سال ۲۰۳۸ از مرز ۲ میلیارد نفر عبور کند. در برخی مناطق این قاره نیز انتظار می‌رود جمعیت در طول قرن بیست‌ویکم بیش از پنج برابر شود.
این روند می‌تواند در دهه‌های آینده جایگاه آفریقا را در نقشه جمعیتی جهان بیش از پیش پررنگ کند.
نیجریه؛ یکی از مهم‌ترین موتورهای رشد جمعیت آفریقا
نیجریه یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها در میان کشورهای پرجمعیت آفریقاست. بخش قابل‌توجهی از رشد جمعیت این قاره در کشورهای جنوب صحرای آفریقا رخ می‌دهد و نیجریه در این میان نقش ویژه‌ای دارد.
غرب آفریقا در حال حاضر بیش از ۴۰۰ میلیون نفر جمعیت دارد و تقریباً نیمی از این جمعیت در نیجریه زندگی می‌کنند. ادامه روند فعلی می‌تواند این منطقه را در دهه‌های آینده به یکی از متراکم‌ترین مناطق جمعیتی جهان تبدیل کند.
رشد سریع جمعیت در این بخش از آفریقا در کنار افزایش شهرنشینی، می‌تواند تقاضا برای مسکن، زیرساخت، آموزش، خدمات بهداشتی و فرصت‌های شغلی را نیز افزایش دهد.
رشد جمعیت جهان؛ دو الگوی کاملاً متفاوت
آمارهای سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ نشان می‌دهند که رشد جمعیت در جهان الگوی یکسانی ندارد.
در یک سو، کشورهایی مانند هند، پاکستان و نیجریه قرار دارند که به دلیل جمعیت اولیه بسیار زیاد، حتی نرخ‌های رشد متوسط نیز می‌تواند به اضافه شدن ده‌ها یا صدها میلیون نفر منجر شود.
در سوی دیگر، کشورهایی مانند قطر، امارات، بحرین و کویت قرار دارند که به دلیل اندازه جمعیت اولیه کوچک‌تر و همچنین مهاجرت گسترده نیروی کار، رشدهای درصدی بسیار بالاتری را تجربه کرده‌اند.
در همین میان، ایران نیز با افزایش حدود ۲۴ میلیون نفری جمعیت بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ در رتبه شانزدهم این بررسی قرار گرفته است.
جمع‌بندی
رشد جمعیت جهان در ۲۵ سال گذشته بیش از ۲ میلیارد نفر بوده، اما سهم کشورها از این افزایش بسیار متفاوت است. هند با اضافه شدن حدود ۴۰۶ میلیون نفر بیشترین افزایش مطلق جمعیت را داشته، در حالی که قطر با رشد ۴۲۳ درصدی از سال ۲۰۰۰ یکی از بالاترین نرخ‌های رشد درصدی را ثبت کرده است.
کشورهای حوزه خلیج فارس بخش مهمی از رشد خود را از مهاجرت نیروی کار گرفته‌اند، در حالی که افزایش جمعیت در کشورهای پرجمعیتی مانند هند و کشورهای آفریقایی بیشتر با روندهای جمعیتی داخلی مرتبط است.
در این میان، ایران با اضافه شدن حدود ۲۴ میلیون نفر و قرار گرفتن در رتبه شانزدهم جهان، یکی از کشورهایی است که در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ رشد جمعیتی قابل‌توجهی داشته است.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که برای مقایسه وضعیت جمعیتی کشورها، تنها نگاه کردن به درصد رشد کافی نیست و باید همزمان نرخ رشد و تعداد واقعی افراد اضافه‌شده را در نظر گرفت.
