بزرگ‌ترین ذخایر استراتژیک نفت خام جهان در سال ۲۰۲۵ + اینفوگرافی

ذخایر استراتژیک نفت خام یکی از مهم‌ترین ابزارهای کشورها برای مقابله با بحران‌های انرژی به شمار می‌رود. دولت‌ها با نگهداری حجم قابل‌توجهی از نفت در مخازن اضطراری می‌توانند در صورت بروز جنگ، تحریم، بلایای طبیعی، بحران‌های ژئوپلیتیکی یا اختلال در مسیرهای انتقال نفت، بخشی از نیاز داخلی خود را تأمین کنند و فشار ناشی از کمبود عرضه را کاهش دهند.

اهمیت این ذخایر در سال ۲۰۲۶ بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است. اختلال شدید در جریان انتقال نفت از منطقه خاورمیانه و کاهش عبور محموله‌های نفتی از تنگه هرمز، بازار جهانی انرژی را با یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های عرضه در تاریخ خود مواجه کرد. آژانس بین‌المللی انرژی در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد کشورهای عضو این نهاد برای مقابله با بحران، ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری خود را روانه بازار خواهند کرد؛ اقدامی که بزرگ‌ترین آزادسازی هماهنگ ذخایر نفتی در تاریخ IEA محسوب می‌شود.

اما اگر وضعیت ذخایر را پیش از این آزادسازی اضطراری بررسی کنیم، کدام کشورها بیشترین حجم نفت استراتژیک را در اختیار داشتند؟

کدام کشورها بیشترین ذخایر استراتژیک نفت را دارند؟

بر اساس برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، چین در پایان سال ۲۰۲۵ با نزدیک به ۱.۴ میلیارد بشکه، بزرگ‌ترین ذخایر استراتژیک نفت خام جهان را در اختیار داشت. پس از چین، آمریکا و ژاپن در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند.

داده‌های EIA مربوط به دسامبر ۲۰۲۵ هستند و آزادسازی هماهنگ ذخایر کشورهای عضو IEA در مارس ۲۰۲۶ را در محاسبات اولیه لحاظ نمی‌کنند. این نکته برای مقایسه کشورها اهمیت زیادی دارد، زیرا حجم ذخایر برخی کشورها پس از آغاز بحران به شکل محسوسی کاهش پیدا کرد.

برآورد ذخایر راهبردی نفت خام در پایان سال ۲۰۲۵ به این صورت بوده است:

EIA در این برآورد، برای بیشتر کشورها ذخایر دولتی یا ذخایری را که در اختیار شرکت‌های ملی نفت قرار دارند در نظر گرفته است. در مورد چین، به دلیل نبود آمار رسمی و شفاف، برآورد شامل ذخایر دولتی و بخشی از ذخایر تجاری نیز می‌شود؛ زیرا این ذخایر تجاری در عمل می‌توانند نقش پشتیبان راهبردی داشته باشند.

چین؛ فاصله چشمگیر با سایر کشورهای جهان

چین با حدود ۱.۴ میلیارد بشکه ذخایر استراتژیک نفت خام فاصله بسیار زیادی با دیگر کشورها دارد. برآورد EIA نشان می‌دهد این کشور در سال ۲۰۲۵ با سرعت بالایی به ذخیره‌سازی نفت ادامه داده و به‌تنهایی بخش بزرگی از ذخایر راهبردی جهان را در اختیار داشته است.

البته مقایسه چین با سایر کشورها باید با یک نکته مهم همراه باشد. آمار رسمی و دقیقی از حجم ذخایر نفت چین منتشر نمی‌شود و EIA برای محاسبه آن از داده‌های واردات، صادرات، پالایش و اطلاعات منابع مختلف استفاده کرده است.

بر اساس این برآورد، ذخایر چین شامل نفت دولتی و ذخایر تجاری نیز می‌شود. EIA تخمین زده است که ذخایر دولتی چین در دسامبر ۲۰۲۵ حدود ۳۶۰ میلیون بشکه بوده، در حالی که موجودی تجاری این کشور به حدود یک میلیارد بشکه رسیده است.

حجم بالای ذخیره‌سازی نفت برای چین اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این کشور یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت جهان است و بخش قابل‌توجهی از انرژی مورد نیاز خود را از مسیرهای دریایی تأمین می‌کند. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در مسیرهای حساس انرژی می‌تواند اقتصاد چین را تحت تأثیر قرار دهد.

آمریکا؛ دومین ذخیره بزرگ نفت خام جهان

آمریکا با حدود ۴۱۳ میلیون بشکه نفت در ذخایر راهبردی، در رتبه دوم این فهرست قرار دارد.

ذخایر راهبردی نفت آمریکا که با نام SPR شناخته می‌شود، یکی از شناخته‌شده‌ترین ذخایر اضطراری نفت جهان است. این ذخایر پس از بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ ایجاد شد و بخش اصلی آن در غارهای نمکی زیرزمینی در سواحل خلیج مکزیک نگهداری می‌شود.

ظرفیت کامل ذخیره‌سازی SPR حدود ۷۱۴ میلیون بشکه است؛ با این حال، موجودی آن در پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۴۱۳ میلیون بشکه بود.

البته این رقم با تمام نفت موجود در آمریکا یکسان نیست. ذخایر استراتژیک دولتی از ذخایر تجاری نفت خام شرکت‌ها جداست و هدف متفاوتی دارد.

ژاپن؛ ذخایر بزرگ برای کشوری با منابع انرژی محدود

ژاپن با حدود ۲۶۳ میلیون بشکه ذخایر استراتژیک در جایگاه سوم قرار دارد.

اهمیت این حجم ذخیره برای ژاپن زمانی بهتر مشخص می‌شود که بدانیم این کشور منابع داخلی محدودی برای تولید نفت دارد و وابستگی زیادی به واردات انرژی دارد. به همین دلیل، ذخیره‌سازی نفت و ایجاد حاشیه امن برای زمان وقوع بحران، سال‌هاست بخشی از سیاست امنیت انرژی ژاپن محسوب می‌شود.

بر اساس داده‌های EIA، ژاپن در پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۲۶۳ میلیون بشکه ذخایر دولتی نفت داشت. این رقم حتی تمام ذخایری را که شرکت‌های ژاپنی طبق قوانین داخلی برای اهداف امنیت انرژی نگهداری می‌کنند، شامل نمی‌شود.

ذخایر نفت اروپا، عربستان و کره‌جنوبی

کشورهای اروپایی عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز در مجموع حدود ۱۷۹ میلیون بشکه ذخایر استراتژیک نفت در اختیار داشتند.

پس از اروپا، عربستان سعودی با حدود ۸۲ میلیون بشکه و کره‌جنوبی با حدود ۷۹ میلیون بشکه قرار می‌گیرند.

وجود ذخایر راهبردی در کشورهای صادرکننده نفت نیز نشان می‌دهد ذخیره‌سازی نفت فقط مختص کشورهای واردکننده نیست. حتی تولیدکنندگان بزرگ نفت ممکن است برای مدیریت بازار داخلی، مقابله با اختلال در زیرساخت‌ها و حفظ انعطاف‌پذیری در زمان بحران به ذخایر اضطراری نیاز داشته باشند.

در آسیا نیز کره‌جنوبی، ژاپن، چین و هند از جمله کشورهایی هستند که به دلیل وابستگی قابل‌توجه به واردات انرژی، توجه ویژه‌ای به ذخیره‌سازی نفت دارند.

ایران با ۷۱ میلیون بشکه در رتبه هفتم

ایران نیز با حدود ۷۱ میلیون بشکه ذخایر استراتژیک نفت در رتبه هفتم این فهرست قرار گرفته است.

این جایگاه از این جهت قابل توجه است که ایران برخلاف بسیاری از کشورهای حاضر در این رتبه‌بندی، یکی از تولیدکنندگان بزرگ نفت جهان محسوب می‌شود و خود نیز در مجاورت یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان یعنی تنگه هرمز قرار دارد.

طبق برآورد EIA، حجم ذخایر استراتژیک ایران در پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۷۱ میلیون بشکه بوده است. البته برآوردهای مربوط به ذخایر راهبردی کشورها به دلیل تفاوت در تعریف «ذخیره استراتژیک» و میزان شفافیت داده‌ها، لزوماً قابل مقایسه با تمام ذخایر نفت خام موجود در مخازن تجاری نیستند.

چرا ذخایر استراتژیک نفت اهمیت دارند؟

ذخایر استراتژیک را می‌توان نوعی بیمه در برابر شوک‌های انرژی دانست. وقتی جریان طبیعی عرضه نفت مختل می‌شود، دولت‌ها می‌توانند با آزادسازی بخشی از این ذخایر، زمان بیشتری برای پیدا کردن منابع جایگزین و بازگشت بازار به شرایط عادی در اختیار داشته باشند.

این ذخایر به‌ویژه در شرایطی اهمیت پیدا می‌کنند که اختلال در عرضه نفت به دلیل جنگ یا بسته‌شدن مسیرهای انتقال دریایی رخ داده باشد؛ زیرا افزایش سریع تولید نفت در چنین شرایطی همیشه امکان‌پذیر نیست.

اندازه ذخایر به‌تنهایی تمام ماجرا نیست. محل ذخیره‌سازی، نوع نفت، سرعت دسترسی به آن، زیرساخت‌های انتقال و ظرفیت پالایش داخلی نیز تعیین می‌کنند که یک کشور در زمان بحران تا چه اندازه می‌تواند از ذخایر خود استفاده کند.

از بحران نفتی ۱۹۷۳ تا ذخایر اضطراری امروز

ریشه شکل‌گیری بسیاری از ذخایر استراتژیک نفت امروزی به بحران نفتی سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۴ بازمی‌گردد.

در آن دوره، اختلال شدید در عرضه نفت و تحریم نفتی کشورهای تولیدکننده باعث جهش چشمگیر قیمت‌ها و آشکار شدن آسیب‌پذیری کشورهای صنعتی در برابر اختلال واردات نفت شد.

در پی این بحران، آژانس بین‌المللی انرژی در سال ۱۹۷۴ تأسیس شد و یکی از محورهای اصلی مأموریت آن، تقویت امنیت انرژی و ایجاد سازوکارهایی برای مقابله با اختلال‌های بزرگ در عرضه نفت بود. امروزه اعضای IEA موظف‌اند ذخایری معادل حداقل ۹۰ روز واردات خالص نفت خود داشته باشند.

چه زمانی ذخایر استراتژیک نفت آزاد شده‌اند؟

آزادسازی هماهنگ ذخایر نفتی توسط اعضای IEA تاکنون شش بار انجام شده است. نخستین موارد به بحران‌های بزرگ ژئوپلیتیکی و طبیعی اختصاص داشتند و آخرین مورد نیز در سال ۲۰۲۶ رخ داد.

۱۹۹۱؛ جنگ خلیج فارس

نخستین اقدام هماهنگ IEA در سال ۱۹۹۱ و هم‌زمان با جنگ خلیج فارس انجام شد. هدف، جبران بخشی از اختلال عرضه نفت و جلوگیری از تشدید فشار بر بازار بود.

۲۰۰۵؛ طوفان‌های کاترینا و ریتا

در سال ۲۰۰۵، طوفان‌های Katrina و Rita بخش‌هایی از زیرساخت نفتی خلیج مکزیک را تحت تأثیر قرار دادند. در واکنش به این اختلال، ذخایر اضطراری نفت آزاد شد.

۲۰۱۱؛ بحران لیبی

جنگ داخلی لیبی موجب اختلال طولانی‌مدت در عرضه نفت این کشور شد. در واکنش به کاهش عرضه، اعضای IEA بار دیگر از ذخایر اضطراری خود استفاده کردند.

۲۰۲۲؛ جنگ روسیه و اوکراین

پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، بازار جهانی انرژی با یکی از شدیدترین دوره‌های بی‌ثباتی خود مواجه شد. اعضای IEA در سال ۲۰۲۲ دو بار اقدام هماهنگ برای آزادسازی ذخایر انجام دادند.

۲۰۲۶؛ بزرگ‌ترین آزادسازی ذخایر نفت در تاریخ IEA

در مارس ۲۰۲۶، بحران ناشی از جنگ در خاورمیانه و اختلال شدید در عبور نفت از تنگه هرمز، شرایط متفاوتی ایجاد کرد.

کشورهای عضو IEA در ۱۱ مارس ۲۰۲۶ توافق کردند حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری خود را برای عرضه به بازار آزاد کنند. این اقدام ششمین واکنش هماهنگ IEA و بزرگ‌ترین آزادسازی ذخایر نفت در تاریخ این سازمان بود.

IEA اعلام کرد در سال ۲۰۲۵ به‌طور متوسط حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی در روز از تنگه هرمز عبور کرده که معادل حدود یک‌چهارم تجارت دریابرد نفت جهان بوده است. بنابراین اختلال در این مسیر می‌تواند پیامدهایی بسیار فراتر از کشورهای اطراف خلیج فارس داشته باشد.

ذخایر استراتژیک نفت؛ یک سپر در برابر بحران‌های آینده

آمار سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد چین، آمریکا و ژاپن با فاصله محسوسی بزرگ‌ترین ذخایر استراتژیک نفت جهان را در اختیار داشتند. در عین حال، بحران ۲۰۲۶ نشان داد حتی بزرگ‌ترین ذخایر نفتی نیز نمی‌توانند برای همیشه جایگزین جریان عادی عرضه جهانی شوند.

هدف اصلی این ذخایر، خریدن زمان برای دولت‌هاست؛ زمانی که می‌تواند برای یافتن مسیرهای جایگزین، افزایش تولید، مدیریت مصرف و بازگرداندن بازار به وضعیت پایدار مورد استفاده قرار گیرد.

با ادامه وابستگی اقتصاد جهانی به نفت و افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی، احتمالاً ذخیره‌سازی نفت همچنان یکی از ارکان اصلی سیاست امنیت انرژی کشورها باقی خواهد ماند.