هماتوکریت بالا در آزمایش آقایان؛ از تستوسترون تا خروپف، فصد خون کی کمک می‌کند؟

برگه‌ی آزمایش را که می‌گیرید، کنار هماتوکریت یک فلش رو به بالا خورده: ۵۲ درصد. دوستتان در باشگاه می‌گوید «غلظت خون داری، برو فصد کن». ولی هماتوکریت بالا خودش تشخیص نیست؛ نشانه است، و درمان درستش به علتش بستگی دارد.

برای همین پیش از اینکه برای انجام فصد خون در منزل یا مراجعه به مرکز درمانی برنامه بریزید، باید بدانید چرا عدد بالا رفته است. در بعضی علت‌ها فصد درمان اصلی است و در بعضی دیگر فقط عدد را موقتاً پایین می‌آورد.

هماتوکریت چیست و چه عددی بالا حساب می‌شود؟

هماتوکریت درصدی از حجم خون است که گلبول‌های قرمز اشغال کرده‌اند. طبق مرجع MedlinePlus، این عدد در مردان معمولاً حدود ۴۱ تا ۵۰ درصد و در زنان حدود ۳۶ تا ۴۴ درصد است و محدوده‌ی هر آزمایشگاه کمی فرق دارد.

یک عدد بالا به‌تنهایی کافی نیست. اگر روز آزمایش کم آب خورده بودید، بهتر است آزمایش با بدن آب‌رسانی‌شده تکرار شود. برای خواندن بقیه‌ی شاخص‌های برگه، مثل گلبول سفید و پلاکت که در پیدا کردن علت مهم‌اند، راهنمای تفسیر آزمایش CBC کمک می‌کند.

علت‌های رایج در آقایان

کم‌آبی هنگام نمونه‌گیری. وقتی آب بدن کم است، حجم پلاسما کم می‌شود و هماتوکریت بالاتر از واقع نشان داده می‌شود. این غلظت خون واقعی نیست و با تکرار آزمایش اصلاح می‌شود.

تستوسترون. چه درمانی که پزشک برای کمبود تستوسترون تجویز کرده و چه مصرف خودسرانه‌ی آمپول‌های بدنسازی، تستوسترون تولید گلبول قرمز را بالا می‌برد. انجمن غدد درون‌ریز آمریکا توصیه می‌کند در درمان با تستوسترون، هماتوکریت به‌طور دوره‌ای اندازه گرفته شود. اگر از ۵۴ درصد بالاتر رفت، درمان متوقف می‌شود تا عدد پایین بیاید، علت‌هایی مثل آپنه‌ی خواب بررسی می‌شود و درمان با دوز کمتر از سر گرفته می‌شود. پزشکان گاهی کنار این کار فصد را هم تجویز می‌کنند، اما فصد جای تنظیم دوز را نمی‌گیرد. فصد مصرف آمپول‌های بدنسازی را هم بی‌خطر نمی‌کند؛ درمان اصلی، کنارگذاشتن آن‌هاست.

سیگار. مونوکسید کربن دود جای اکسیژن را روی هموگلوبین می‌گیرد و بدن برای جبران، گلبول قرمز بیشتری می‌سازد. این نوع غلظت خون با کنارگذاشتن سیگار معمولاً به‌تدریج برطرف می‌شود و فصد جای آن را نمی‌گیرد.

آپنه‌ی خواب و بیماری‌های ریه. خروپف بلند، قطع تنفس در خواب، سردرد صبحگاهی و خواب‌آلودگی روزانه نشانه‌های وقفه‌ی تنفسی در خواب‌اند. افت مکرر اکسیژن در شب و بیماری‌های مزمن ریه تولید گلبول قرمز را بالا می‌برند. درمان، رسیدگی به خود آپنه یا بیماری ریه است.
پلی‌سیتمی ورا. این بیماری مغز استخوان در بیشتر بیماران با جهشی به نام JAK2 همراه است. خارش بعد از حمام آب گرم، سرخی صورت، بزرگ‌شدن طحال و بالا بودن هم‌زمان پلاکت یا گلبول سفید، پزشک را به این تشخیص نزدیک می‌کند. در این بیماری فصد درمان اصلی است و هدف معمول آن، رساندن هماتوکریت به زیر ۴۵ درصد زیر نظر متخصص خون است.

فصد خون کجا کمک می‌کند و کجا نه؟

• درمان اصلی است: در پلی‌سیتمی ورا و در هموکروماتوز ارثی (انباشت آهن، با فریتین بالا).
• کنار درمان علت به کار می‌آید: در بعضی موارد غلظت خون ثانویه، مثل هماتوکریت خیلی بالا با علامت، به تشخیص پزشک.
• بی‌فایده یا حتی مضر است: وقتی عدد به‌خاطر کم‌آبی بالا بوده، یا وقتی علت اصلی رها شده و فقط فصد پشت فصد انجام می‌شود. فصد مکرر بدون درمان علت، ذخیره‌ی آهن را خالی می‌کند و خستگی و کم‌خونی می‌آورد. «فصد سالانه برای همه» هم پشتوانه‌ی علمی ندارد.

قبل از فصد چه آزمایش‌هایی لازم است؟

معمولاً یک CBC تکراری، فریتین و اندازه‌گیری فشار خون لازم است. بسته به شک پزشک، ممکن است آزمایش JAK2، سطح اریتروپویتین یا بررسی خواب هم درخواست شود. کسی که کم‌خونی، فشار خون پایین، بیماری قلبی ناپایدار یا اختلال انعقادی دارد، نباید بدون نظر پزشک فصد کند.

اگر پزشک فصد را تأیید کرد: خانه یا بیمارستان؟

برای بیمار پایدار، فصد در خانه رفت‌وآمد و انتظار را حذف می‌کند. پرستار با آنژیوکت و کیسه‌ی استریل یک‌بارمصرف می‌آید، فشار و نبض را قبل و بعد از کار کنترل می‌کند و خود خون‌گیری معمولاً ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول می‌کشد. اما اگر بیماری قلبی دارید، فشارتان ناپایدار است، هماتوکریت خیلی بالاست یا در نوبت قبلی ضعف و افت فشار داشته‌اید، فصد در بیمارستان و با دسترسی به پزشک امن‌تر است.

بعد از فصد

چند دقیقه دراز بکشید، در ساعت‌های بعد مایعات بیشتری بنوشید و یک وعده‌ی سبک بخورید. تا ۲۴ ساعت تمرین سنگین و بلندکردن وزنه را کنار بگذارید. سرگیجه‌ی خفیف در ساعت اول غیرعادی نیست، ولی ضعف شدید، تپش قلب یا تنگی نفس رسیدگی فوری می‌خواهد.

جمع‌بندی

هماتوکریت بالا یک سؤال است، نه یک نسخه. اول علت را پیدا کنید و بعد، اگر پزشک فصد را لازم دانست، محل و برنامه‌ی آن را بر اساس وضعیت بدنتان انتخاب کنید. هر جا که فصد انجام می‌شود، بپرسید آزمایش‌های اخیرتان پیش از شروع بررسی می‌شود یا نه؛ مراکزی مثل کارن درمان در تهران این بررسی را پیش از فصد در منزل یا بیمارستان انجام می‌دهند.

این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و نظر پزشک نیست.