مدیرعامل نتبلاکس: خاموشی اینترنت ایران الگوریتمهای جهانی را هم مختل کرد
مدیرعامل نتبلاکس: خاموشی اینترنت ایران الگوریتمهای جهانی را هم مختل کرد
قطع سراسری اینترنت در ایران که حدود ۲۰ روز به طول انجامید، تنها زیرساختهای ارتباطی داخل کشور را تحتتأثیر قرار نداد؛ این خاموشی گسترده، به گفته کارشناسان، اثراتی فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران برجای گذاشت و حتی سازوکار الگوریتمهای شبکههای اجتماعی جهانی را نیز دچار اختلال کرد.
بر اساس گزارشی که منتشر شده، در جریان این قطعی گسترده، جریان تولید داده از سوی میلیونها کاربر ایرانی بهطور ناگهانی متوقف شد؛ رخدادی که به گفته بنیانگذار نتبلاکس، به ایجاد یک «خلأ دادهای» در مقیاس ملی انجامید و عملکرد طبیعی سیستمهای توصیهگر را بر هم زد.
خلأیی به بزرگی یک کشور
در دی و بهمن ۱۴۰۴، همزمان با اعمال محدودیتهای شدید اینترنتی، شبکههای اجتماعی با پدیدهای کمسابقه مواجه شدند: حذف ناگهانی حجم عظیمی از دادههای زنده. دادههایی که شامل پستها، هشتگها، ویدئوها، بازنشرها، نرخ تعامل کاربران و الگوهای جستوجو بود.
آلپ توکر، بنیانگذار نهاد پایش اینترنت NetBlocks، در گفتوگویی اختصاصی با رسانه The Independent اعلام کرد:
الگوریتمهای شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای خبری برای کارکرد طبیعی به «جریان آزاد اطلاعات» نیاز دارند؛ وقتی از یک منطقه «خلأ» ایجاد میشود، الگوریتم همچنان باید خروجی تولید کند و محدودیتهای خودش را (مثل نگه داشتن کاربر، تنوع محتوا، تازگی، نرخ تعامل) برآورده کند. نتیجه این است که محتوای نمایشدادهشده دیگر لزوماً همان چیزی نیست که کاربر انتظارش را داشته؛ ممکن است کمربطتر شود و حتی فضای بیشتری برای روایتسازی، اطلاعات غلط یا منابع حاشیهای باز کند.
— آلپ توکر، بنیانگذار نتبلاکس
به بیان سادهتر، زمانی که میلیونها کاربر بهطور ناگهانی از چرخه تولید محتوا حذف میشوند، الگوریتمها همچنان موظفاند محتوا ارائه دهند؛ اما دیگر با همان کیفیت و توازن سابق.
وقتی مدلها با «distribution shift» مواجه میشوند
سیستمهای توصیهگر (Recommendation Systems) بر پایه دادههای زنده عمل میکنند. آنها بهصورت مداوم از جریان اطلاعات جهانی تغذیه میشوند و با تحلیل الگوهای رفتاری کاربران، محتوای پیشنهادی را تنظیم میکنند.
اما حذف ناگهانی یک کشور از این چرخه، آنچنان که توکر اشاره میکند، مصداق «distribution shift» است؛ یعنی تغییر ناگهانی در توزیع دادههایی که مدل بر اساس آن آموزش دیده یا پیشبینی میکند.
در چنین شرایطی، الگوریتم همچنان باید پیشبینی انجام دهد، اما دادههای ورودی دیگر با شرایط قبلی همخوانی ندارند. نتیجه چه میشود؟ لغزش در فیدهای خبری.
این لغزش میتواند به شکلهای مختلف بروز کند:
- جایگزینی گزارشهای میدانی با تحلیلهای دورادور
- افزایش گمانهزنی بهجای خبر تأییدشده
- پررنگ شدن روایتهای خارج از کشور برای پر کردن خلأ اطلاعاتی
بهعبارت دیگر، وقتی یک منبع بزرگ داده حذف میشود، ساختار تعادل اطلاعاتی در مقیاس جهانی بههم میریزد.
از محدودسازی داخلی تا پیامدهای جهانی
مسئولان تصمیمگیر در حوزه اینترنت، قطعی طولانیمدت ارتباطات بینالمللی را اقدامی امنیتی و ناگزیر توصیف کردهاند. با این حال، تحلیل ارائهشده از سوی بنیانگذار نتبلاکس نشان میدهد این سیاست، علاوه بر پیامدهای داخلی، اثرات ثانویهای در سطح بینالمللی نیز ایجاد کرده است.
برای توضیح این وضعیت میتوان از یک مثال ساده استفاده کرد: تصور کنید در یک فضای شلوغ، برای جلوگیری از تنش، ناگهان چراغها را خاموش کنید. شاید هدف، کاهش درگیری باشد؛ اما نتیجه میتواند سردرگمی، ترس و فریادهای بلندتر باشد.
قطع اینترنت نیز وضعیتی مشابه ایجاد میکند. زمانی که کانالهای رسمی و منابع میدانی خاموش میشوند، فضای خالی بهسرعت با شایعه و روایتهای تأییدنشده پر میشود. در غیاب جریان آزاد اطلاعات، امکان راستیآزمایی نیز کاهش مییابد.
الگوریتمهایی که برای «تعامل» ساخته شدهاند، نه کشف حقیقت
ماهیت سیستمهای توصیهگر بر پایه حداکثرسازی تعامل (Engagement) بنا شده است، نه الزاماً کشف یا ترویج حقیقت. این الگوریتمها برای افزایش زمان ماندگاری کاربر، کلیک و نرخ تعامل طراحی شدهاند.
پژوهشهای فنی نشان میدهد زمانی که «دادههای معتبر» — مانند ویدیوهای شهروندی یا گزارشهای زنده — از چرخه حذف میشوند، الگوریتم برای پر کردن خلأ به سمت محتوایی متمایل میشود که همچنان تعامل بالایی ایجاد میکند.
و چه نوع محتوایی بیشترین تعامل را دارد؟
اغلب، محتواهای هیجانانگیز، جنجالی یا حتی تأییدنشده.
در چنین وضعیتی، الگوریتمها ناخواسته میدان را به منابعی میسپارند که صدای بلندتری دارند؛ اما این بلندی صدا الزاماً به معنای دقت یا صحت نیست. همین مسئله میتواند به گسترش اطلاعات غلط و اخبار جعلی در مقیاس جهانی منجر شود.
خاموشیای فراتر از مرزها
قطع ۲۰ روزه اینترنت در ایران صرفاً یک اختلال داخلی نبود؛ این رخداد نشان داد که در عصر شبکههای بههمپیوسته، حذف یک گره بزرگ از جریان داده جهانی میتواند پیامدهایی گسترده ایجاد کند.
در جهانی که الگوریتمها بر پایه دادههای پیوسته و متوازن آموزش دیدهاند، هر خلأ بزرگ میتواند ساختار توصیهگری را بههم بزند و مسیر انتشار اطلاعات را تغییر دهد؛ تغییری که گاه از مرزهای یک کشور فراتر میرود و به بازآرایی روایتها در مقیاس جهانی میانجامد.
