آیا واقعا شیلاجیت معجزه کوچک کردن شکم است؟

احتمالاً شما هم در شبکه‌های اجتماعی با تبلیغات و مطالب زیادی درباره ماده‌ای به نام «شیلاجیت» و خواص شیلاجیت روبه‌رو شده‌اید.

بسیاری از متخصصان تغذیه و مربیان ورزشی از خواص شیلاجیت سخن می‌گویند و معتقدند که مصرف منظم آن به دلیل خاصیت ضدالتهابی، می‌تواند به کاهش چربی شکم، افزایش انرژی ورزشکاران، تقویت حافظه و حتی کند کردن روند پیری کمک کند.

اما پرسش اصلی اینجاست که آیا واقعاً شیلاجیت چنین توانایی‌هایی دارد یا صرفاً با یک ترند پر سر و صدا در حوزه سلامت مواجه هستیم؟

در این مقاله از مجله ویانامگ، با نگاهی علمی و جامع به بررسی خواص شیلاجیت، ترکیبات مؤثر آن، نقش احتمالی در لاغری و بدنسازی، و همچنین عوارض و ملاحظات مصرف خواهیم پرداخت.

شیلاجیت چیست؟

شیلاجیت (Shilajit) یکی از مواد معدنی طبیعی کمیاب است که در نتیجه‌ی فرآیندهای طولانی‌مدت زیستی و زمین‌شناسی از لایه‌های سنگی کوه‌های مرتفع، به‌ویژه هیمالیا، به دست می‌آید.

این ماده قهوه‌ای تیره یا سیاه‌رنگ غنی از مواد معدنی کمیاب، اسید فولوییک و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی قدرتمند است. در طب آیورودا، شیلاجیت قرن‌هاست که به‌عنوان اکسیر جوانی، تقویت‌کننده قوای جسمی و ذهنی و حتی درمان برخی بیماری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

امروزه نیز تحقیقات علمی مدرن، بخشی از خواص شیلاجیت را تأیید کرده و آن را به یک مکمل نوتراسوتیک ارزشمند تبدیل کرده است و امروزه در علم پزشکی و مکمل‌های غذایی مورد توجه ویژه قرار می‌گیرد.

مناطق اصلی استخراج آن شامل هیمالیا، تبت، روسیه، شیلی و افغانستان هستند. اسید فولویک، مهم‌ترین ترکیب فعال شیلاجیت، به دلیل جلوگیری از تجمع پروتئین تائو در مغز، نقش مؤثری در پیشگیری از بیماری‌هایی همچون آلزایمر دارد.

این ویژگی تنها بخشی از خواص شیلاجیت است که آن را به یک مکمل ارزشمند در طب نوین تبدیل کرده است. امروزه تحقیقات علمی نوین نشان می‌دهند که این ماده می‌تواند بر متابولیسم بدن، افزایش مقاومت در برابر استرس و حتی بهبود عملکرد ورزشی نیز تأثیرگذار باشد.

ترکیبات مؤثر شیلاجیت

قدرت و خواص شیلاجیت از ترکیبات زیستی فعال و معدنی موجود در آن ناشی می‌شود. مهم‌ترین این ترکیبات عبارتند از:

– اسید فولوییک (Fulvic Acid): آنتی‌اکسیدان قوی که جذب مواد مغذی را بهبود می‌دهد و به افزایش انرژی کمک می‌کند.

– دی‌بنزو آلفا پیروزن‌ها (DBPs): ترکیباتی با اثرات ضدالتهابی و محافظت‌کننده از سلول‌ها.

– مواد معدنی کمیاب: مانند روی، آهن و منیزیم که در سلامت خون، استحکام استخوان و عملکرد عضلات نقش اساسی دارند.

– تری‌ترپنوئیدها و پلی‌فنول‌ها: ترکیبات گیاهی مؤثر در تنظیم متابولیسم و کاهش التهاب.

خواص شیلاجیت

مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان داده‌اند که خواص شیلاجیت می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

– ضد زخم معده و بهبود عملکرد گوارش

– اثر آنتی‌اکسیدانی و ضدپیری

– تقویت حافظه و بهبود شناخت

– کنترل قند خون و اثرات ضد دیابتی

– کاهش اضطراب و استرس

– تقویت سیستم ایمنی

– خاصیت ضدالتهابی، مسکن و ضدقارچ

– تقویت اثر داروهای دیگر

– محافظت از بدن در ارتفاعات بالا

– پیشگیری از اختلالات عصبی و شناختی

با این حال، باید توجه داشت که بسیاری از این اثرات هنوز در مطالعات انسانی به‌طور قطعی تأیید نشده‌اند و بیشتر شواهد موجود از آزمایش‌های حیوانی به‌دست آمده است.

لاغری با شیلاجیت: فواید و شواهد علمی

شیلاجیت به دلیل ترکیبات فعال خود می‌تواند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در روند کاهش وزن مؤثر باشد. در ادامه، مهم‌ترین اثرات آن همراه با شواهد علمی مرور می‌شوند:

۱. افزایش متابولیسم و سوخت‌وساز انرژی

شیلاجیت سرشار از اسید فولوییک و سایر ترکیبات فعالی است که عملکرد میتوکندری، یعنی نیروگاه سلول‌های بدن، را بهبود می‌بخشند. این اثر می‌تواند باعث افزایش نرخ متابولیسم پایه (BMR) و در نتیجه بالا رفتن مصرف انرژی شود.

مطالعات حیوانی نشان داده‌اند که مصرف دوزهای بالای شیلاجیت (۲۰۰ میلی‌گرم روزانه) در موش‌های دارای رژیم پرچرب، طی ۸ هفته باعث کاهش وزن قابل‌توجه شده است. به نظر می‌رسد این خاصیت بیشتر به بهبود متابولیسم چربی‌ها و افزایش مصرف انرژی مربوط باشد.

۲. حفظ توده عضلانی

یکی از مشکلات رایج در رژیم‌های کاهش وزن، از دست دادن توده عضلانی به همراه چربی است. خواص شیلاجیت می‌تواند در حفظ عضلات و بهبود عملکرد فیزیکی نقش داشته باشد.

در یک مطالعه انسانی با ۶۳ مرد شرکت‌کننده، مصرف روزانه ۵۰۰ میلی‌گرم شیلاجیت به مدت ۸ هفته منجر به حفظ قدرت عضلانی بیشتر در مقایسه با گروه دارونما شد.

این موضوع برای افرادی که قصد لاغری دارند اهمیت دارد، زیرا عضلات سالم به تنظیم بهتر متابولیسم و سوزاندن کالری کمک می‌کنند.

۳. کاهش التهاب مزمن و بهبود متابولیسم

التهاب مزمن یکی از عوامل اصلی چاقی، مقاومت به انسولین و اختلالات متابولیک است. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی موجود در شیلاجیت می‌توانند به کاهش التهاب و بهبود حساسیت انسولینی کمک کنند.

مطالعه‌ای انسانی نشان داده است که مصرف ۲ گرم شیلاجیت به مدت ۴۵ روز وضعیت آنتی‌اکسیدانی بدن را به طور محسوسی بهبود می‌دهد.

همچنین در مطالعات حیوانی، شیلاجیت توانسته آسیب کبدی ناشی از کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) را کاهش دهد. با کاهش التهاب، توانایی بدن در سوزاندن چربی و کنترل وزن تقویت می‌شود، هرچند برای اثبات قطعی اثر آن بر لاغری به تحقیقات بیشتری نیاز است.

۴. تنظیم سطح چربی خون

شیلاجیت می‌تواند به بهبود پروفایل چربی خون کمک کند و خطر چاقی شکمی را کاهش دهد. در یک مطالعه انسانی، مصرف ۲ گرم شیلاجیت به مدت ۴۵ روز موجب کاهش کلسترول، کاهش تری‌گلیسیرید و کاهش LDL (کلسترول بد) شد.

البته در این مطالعه کاهش وزن مستقیم مشاهده نشد. بنابراین خواص شیلاجیت در بهبود سلامت قلب و عروق و چربی خون تأیید شده است، اما نقش آن در لاغری همچنان نیازمند بررسی‌های بیشتر است.

۵. افزایش انرژی و کاهش خستگی

یکی از موانع اصلی کاهش وزن، خستگی و کمبود انرژی برای ورزش کردن است. شیلاجیت با بهبود عملکرد میتوکندری و افزایش سطح ATP (منبع اصلی انرژی سلولی)، می‌تواند به افزایش استقامت و کاهش خستگی کمک کند.

مطالعات انسانی و حیوانی نشان می‌دهند که مصرف شیلاجیت سطح انرژی را بالا برده و استقامت بدنی را تقویت می‌کند. این ویژگی به‌طور غیرمستقیم به افراد انگیزه و توان بیشتری برای انجام فعالیت‌های ورزشی داده و روند کاهش وزن را تسهیل می‌کند.

هرچند این شواهد امیدوارکننده‌اند، اما هنوز مطالعات بالینی گسترده برای اثبات قطعی اثر شیلاجیت بر لاغری وجود ندارد.

شیلاجیت برای بدنسازی

یکی از مهم‌ترین کاربردهای شیلاجیت، افزایش عملکرد ورزشی و حمایت از عضلات است. این ماده می‌تواند با افزایش انرژی، کاهش خستگی و بهبود متابولیسم، استقامت ورزشکاران را در تمرینات قدرتی و هوازی بیشتر کند.

همچنین، با کمک به حفظ توده عضلانی، در روند عضله‌سازی نقش مفیدی ایفا می‌کند. به همین دلیل، مصرف شیلاجیت در میان بدنسازان و ورزشکاران حرفه‌ای محبوبیت ویژه‌ای دارد.

شیلاجیت برای پاکسازی ریه

خاصیت ضدالتهابی شیلاجیت می‌تواند به کاهش التهاب‌های مرتبط با سیستم تنفسی کمک کند. در برخی موارد، پزشکان از آن به‌عنوان یک کمک‌درمان برای بهبود عملکرد ریه استفاده می‌کنند. البته مصرف آن برای این منظور باید حتماً تحت نظر پزشک باشد و به‌هیچ‌وجه توصیه به مصرف خودسرانه نمی‌شود.

عوارض و احتیاط‌های مصرف شیلاجیت

با وجود تمام فواید، مصرف نادرست شیلاجیت می‌تواند خطراتی به همراه داشته باشد:

– احتمال وجود ناخالصی‌ها و فلزات سنگین (جیوه، سرب، آرسنیک) در محصولات بی‌کیفیت

– عوارضی مانند اسهال، استفراغ و اختلالات گوارشی در مصرف زیاد

– ممنوعیت مصرف برای افراد دیابتی، زنان باردار و شیرده

– امکان تداخل با داروهای خاص و ایجاد مشکلات متابولیکی

به همین دلیل انتخاب برند معتبر و مشورت با پزشک پیش از مصرف ضروری است.

طریقه مصرف شیلاجیت

شیلاجیت معمولاً به صورت کپسول، قرص یا پودر در بازار عرضه می‌شود. رایج‌ترین روش مصرف پودر آن است که در آب یا شیر حل شده و به‌طور معمول روزانه بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌گرم، اغلب ناشتا مصرف می‌شود.

همچنین دمنوش صمغ مومیایی یکی دیگر از روش‌های سنتی استفاده است. مقدار دقیق مصرف باید بر اساس شرایط فردی و توصیه متخصص مشخص شود.

کلام آخر

شیلاجیت یک ماده معدنی ارزشمند با سابقه طولانی در طب سنتی است که به دلیل ترکیبات منحصر‌به‌فرد خود، دارای اثرات بالقوه فراوانی برای سلامت بدن است.

خواص شیلاجیت شامل افزایش انرژی، تقویت حافظه، بهبود متابولیسم، کمک به حفظ عضلات، و اثرات آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی می‌شود.

با وجود شواهد امیدوارکننده درباره نقش آن در لاغری و بدنسازی، هنوز تحقیقات علمی گسترده‌تری برای اثبات قطعی این اثرات لازم است. بنابراین بهترین رویکرد، استفاده محتاطانه از شیلاجیت تحت نظر پزشک و انتخاب محصولات خالص و معتبر است.