کدام کشورها بیشترین مواد معدنی جهان را تولید می‌کنند؟ ایران در 10 کشور برتر

مواد معدنی یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد مدرن هستند و تقریباً در تمام بخش‌های زندگی امروز، از تولید انرژی و ساخت‌وساز گرفته تا صنایع الکترونیک، خودروسازی و فناوری‌های پیشرفته، نقش دارند. با این حال، تولید این منابع در سراسر جهان به شکل یکسان توزیع نشده و بخش قابل‌توجهی از آن در تعداد محدودی از کشورها متمرکز است؛ کشورهایی که یا از ذخایر طبیعی گسترده برخوردارند یا زیرساخت‌های قدرتمندی برای استخراج و تولید مواد معدنی و سوخت‌های فسیلی ایجاد کرده‌اند.

بر اساس داده‌های وزارت دارایی اتریش، در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۱۹.۹ میلیارد تن ماده معدنی در جهان تولید شده است. در این آمار، همه انواع فلزات و مواد معدنی صنعتی، از بوکسیت و الماس گرفته تا سوخت‌های معدنی مانند زغال‌سنگ، نفت خام و گاز طبیعی، در نظر گرفته شده‌اند.

نکته مهم این است که رتبه‌بندی پیش رو بر اساس وزن تولید انجام شده، نه ارزش اقتصادی؛ بنابراین موادی مانند زغال‌سنگ که حجم تولید بسیار بالایی دارند، تأثیر بسیار بیشتری بر جایگاه کشورها می‌گذارند.

بیشترین تولید مواد معدنی در سال 2026

در مجموع، تولید مواد معدنی جهان به‌شدت متمرکز است و ۲۵ کشور نخست نزدیک به ۹۰ درصد کل تولید را در اختیار دارند؛ موضوعی که اهمیت آن‌ها را در زنجیره تأمین انرژی و صنایع جهانی نشان می‌دهد.

جدول بیشترین تولید مواد معدنی

چین؛ غول تولید مواد معدنی جهان

چین با فاصله‌ای قابل‌توجه نسبت به سایر کشورها، در سال ۲۰۲۴ بزرگ‌ترین تولیدکننده مواد معدنی جهان بود. مجموع تولید این کشور به حدود ۵.۳۴ میلیارد تن رسید که معادل ۲۶.۹ درصد از کل تولید جهان است؛ یعنی بیش از یک‌چهارم تمام مواد معدنی تولیدشده در جهان در چین استخراج یا تولید شده است.

عامل اصلی این حجم عظیم تولید، صنعت گسترده زغال‌سنگ چین است. این کشور در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۴.۸ میلیارد تن زغال‌سنگ تولید کرد و همین رقم به‌تنهایی بخش بزرگی از مجموع تولید مواد معدنی چین را تشکیل می‌دهد. البته فعالیت معدنی چین به زغال‌سنگ محدود نمی‌شود و این کشور در زنجیره تولید بسیاری از فلزات و مواد اولیه مورد نیاز صنایع نیز جایگاه مهمی دارد.

پس از چین، آمریکا با حدود ۲.۴ میلیارد تن در رتبه دوم قرار دارد و ۱۲.۱ درصد از تولید جهانی را به خود اختصاص داده است. تولید گسترده نفت خام، گاز طبیعی و سایر منابع انرژی نقش مهمی در جایگاه بالای آمریکا دارد.

روسیه با حدود ۱.۵۷ میلیارد تن در جایگاه سوم قرار گرفته و پس از آن هند با ۱.۴۱ میلیارد تن و استرالیا با ۱.۳۳ میلیارد تن قرار دارند. این پنج کشور در مجموع بخش بزرگی از تولید جهانی مواد معدنی را در اختیار دارند.

ایران در جمع ۱۰ تولیدکننده بزرگ مواد معدنی جهان

یکی از نکات قابل‌توجه این رتبه‌بندی، جایگاه ایران است. ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۵۴۰.۳ میلیون تن ماده معدنی تولید کرده و با سهمی حدود ۲.۷ درصد از تولید جهانی، در رتبه نهم جهان قرار گرفته است.

ایران در این رتبه‌بندی بالاتر از کشورهایی مانند برزیل قرار گرفته و در کنار تولیدکنندگان بزرگ منابع طبیعی جهان قرار دارد. قرارگرفتن ایران در جمع ۱۰ کشور نخست، اهمیت بالای منابع معدنی و انرژی در ساختار تولید کشور را نشان می‌دهد.

در میان کشورهای بالای جدول، عربستان سعودی نیز با تولید حدود ۶۲۰ میلیون تن در رتبه هفتم قرار دارد. بخش مهمی از تولید این کشور به سوخت‌های فسیلی مربوط می‌شود. اندونزی نیز با حدود ۹۴۲ میلیون تن در رتبه ششم قرار گرفته و علاوه بر سوخت‌های فسیلی، یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی نیکل محسوب می‌شود.

استرالیا نیز نمونه دیگری از تنوع منابع معدنی است. این کشور علاوه بر تولید سوخت‌های فسیلی، در استخراج موادی مانند بوکسیت، سنگ‌آهن و لیتیوم نقش مهمی در بازار جهانی دارد.

آسیا و اقیانوسیه؛ مرکز اصلی تولید مواد معدنی جهان

بررسی جغرافیایی تولید مواد معدنی نشان می‌دهد که آسیا-اقیانوسیه مهم‌ترین منطقه معدنی جهان محسوب می‌شود. این منطقه در سال ۲۰۲۴ حدود ۹.۹۹ میلیارد تن ماده معدنی تولید کرد که معادل ۵۰.۳ درصد از کل تولید جهان است.

به بیان ساده‌تر، بیش از نیمی از مواد معدنی تولیدشده در سراسر جهان از منطقه آسیا-اقیانوسیه می‌آید. چین بزرگ‌ترین عامل این برتری است، اما نقش این کشور به‌تنهایی نمی‌تواند حجم بالای تولید منطقه را توضیح دهد. هند، استرالیا و اندونزی نیز سهم قابل‌توجهی در این جایگاه دارند.

حتی اگر تولید چین را از محاسبات کنار بگذاریم، سایر کشورهای آسیا-اقیانوسیه همچنان حدود ۴.۷ میلیارد تن ماده معدنی تولید می‌کنند که معادل ۲۳.۴ درصد از تولید جهانی است. این موضوع نشان می‌دهد که قدرت معدنی این منطقه تنها به یک کشور وابسته نیست.

پس از آسیا-اقیانوسیه، آمریکای شمالی با حدود ۳.۱۵ میلیارد تن و سهم ۱۵.۹ درصدی قرار دارد. اروپا نیز با حدود ۲.۳۸ میلیارد تن، ۱۲ درصد از تولید جهان را به خود اختصاص داده است.

چرا حجم تولید همیشه به معنای ثروت بیشتر نیست؟

در نگاه اول ممکن است تصور شود کشوری که مواد معدنی بیشتری تولید می‌کند، الزاماً ارزش اقتصادی بیشتری نیز از این بخش به دست می‌آورد؛ اما این رتبه‌بندی چنین چیزی را نشان نمی‌دهد.

دلیل آن ساده است: معیار اصلی، وزن مواد معدنی تولیدشده است. برای مثال، تولید چند میلیارد تن زغال‌سنگ می‌تواند یک کشور را به رتبه‌های بالای جدول برساند، در حالی که تولید مقدار بسیار کمتری از طلا یا فلزات گران‌بها ممکن است ارزش اقتصادی بسیار بیشتری داشته باشد.

همین مسئله درباره مناطق مختلف جهان نیز صدق می‌کند. آفریقا با داشتن ذخایر مهمی از موادی مانند کبالت و فلزات گروه پلاتین، تنها ۵.۵ درصد از تولید جهانی بر اساس وزن را در اختیار دارد. دلیل اصلی این موضوع، ارزش بالای بسیاری از این مواد در مقایسه با حجم فیزیکی نسبتاً کم تولید آن‌هاست.

آمریکای جنوبی نیز با وجود اهمیت فراوان در بازار مس و لیتیوم، تنها ۴.۷ درصد از حجم تولید جهانی را به خود اختصاص داده است. بنابراین رتبه یک کشور در چنین فهرستی لزوماً نشان‌دهنده ارزش اقتصادی کل منابع معدنی آن نیست.

تمرکز تولید مواد معدنی؛ وابستگی جهان به چند کشور

یکی از مهم‌ترین نتایج این داده‌ها، تمرکز شدید تولید مواد معدنی در تعداد محدودی از کشورهاست. ۲۵ کشور نخست جهان در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۹۰ درصد از کل تولید مواد معدنی جهان را در اختیار داشتند.

این تمرکز دلایل مختلفی دارد. برخورداری از ذخایر زمین‌شناختی گسترده، دسترسی به منابع انرژی، زیرساخت‌های استخراج و فرآوری، سرمایه‌گذاری صنعتی و همچنین تقاضای بالای داخلی از جمله عواملی هستند که به شکل‌گیری قطب‌های بزرگ معدنی کمک کرده‌اند.

چنین تمرکزی باعث می‌شود تحولات اقتصادی، سیاسی یا زیست‌محیطی در کشورهای بزرگ تولیدکننده بتواند بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. اختلال در تولید یا صادرات یک ماده معدنی مهم در یکی از این کشورها می‌تواند هزینه تأمین مواد اولیه را برای صنایع مختلف در سراسر جهان افزایش دهد.

این مسئله به‌ویژه برای موادی که در فناوری‌های جدید، باتری‌ها، خودروهای برقی، تجهیزات انرژی‌های تجدیدپذیر و صنایع پیشرفته استفاده می‌شوند، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. به همین دلیل، بسیاری از کشورها در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند منابع تأمین مواد اولیه خود را متنوع‌تر کنند و وابستگی به تعداد محدودی از تولیدکنندگان را کاهش دهند.

آفریقا و آمریکای جنوبی؛ منابع بزرگ با سهم کمتر از حجم جهانی

آفریقا و آمریکای جنوبی از نظر منابع طبیعی جزو مناطق بسیار مهم جهان هستند، اما سهم آن‌ها در این رتبه‌بندی با توجه به معیار وزنی، نسبتاً پایین‌تر از آسیا-اقیانوسیه است.

آفریقا در سال ۲۰۲۴ حدود ۱.۰۸ میلیارد تن ماده معدنی تولید کرد و سهم آن از تولید جهانی به ۵.۵ درصد رسید. با این حال، اهمیت این قاره را نمی‌توان تنها با حجم تولید سنجید؛ زیرا کشورهای آفریقایی دارای ذخایر مهمی از مواد معدنی راهبردی هستند که در صنایع مدرن کاربرد گسترده‌ای دارند.

آمریکای جنوبی نیز حدود ۹۳۴ میلیون تن تولید داشت و سهم آن به ۴.۷ درصد رسید. برزیل یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان این منطقه است و در کنار آن، کشورهای مختلف آمریکای جنوبی در بازار موادی مانند مس، لیتیوم و سنگ‌آهن نقش مهمی دارند.

بنابراین، ممکن است سهم یک منطقه از نظر تناژ پایین باشد، اما اهمیت آن برای زنجیره تأمین جهانی بسیار بالا باقی بماند؛ به‌خصوص زمانی که مواد تولیدشده از نظر اقتصادی یا صنعتی ارزش زیادی داشته باشند.

جمع‌بندی

تولید مواد معدنی جهان در سال ۲۰۲۴ به‌شدت در چند کشور و منطقه متمرکز بوده است. چین با بیش از ۵.۳ میلیارد تن تولید و سهم ۲۶.۹ درصدی در صدر قرار گرفته و پس از آن آمریکا، روسیه، هند و استرالیا قرار دارند. ایران نیز با تولید ۵۴۰.۳ میلیون تن و سهم ۲.۷ درصدی، رتبه نهم جهان را به خود اختصاص داده است.

با این حال، این رتبه‌بندی را باید بر اساس حجم تولید تفسیر کرد و نه ارزش اقتصادی منابع. زغال‌سنگ، نفت و گاز به دلیل وزن بسیار بالا تأثیر زیادی بر جایگاه کشورها دارند، در حالی که مواد معدنی ارزشمندی مانند طلا، کبالت یا لیتیوم ممکن است با حجم بسیار کمتر، اهمیت اقتصادی و راهبردی بیشتری داشته باشند. در نهایت، تمرکز نزدیک به ۹۰ درصد تولید جهان در ۲۵ کشور نشان می‌دهد که زنجیره تأمین مواد معدنی همچنان به‌شدت به تعداد محدودی از تولیدکنندگان وابسته است؛ مسئله‌ای که با گسترش فناوری‌های پیشرفته و افزایش تقاضا برای مواد معدنی راهبردی، اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.