ال‌نینو خشک‌ترین بیابان جهان را به فرشی از گل تبدیل کرد
ال‌نینو خشک‌ترین بیابان جهان را به فرشی از گل تبدیل کرد
بارندگی‌های کم‌سابقه ناشی از ال‌نینو در صحرای آتاکاما، میلیون‌ها بذر خفته را بیدار کرده و بخش‌هایی از خشک‌ترین بیابان زمین را به منظره‌ای رنگارنگ از گل‌های صورتی، بنفش، زرد و آبی تبدیل کرده است.
صحرای آتاکاما در شیلی معمولاً یکی از خشک‌ترین و کم‌گیاه‌ترین نقاط زمین است، اما شرایط جوی متفاوت امسال چهره‌ای کاملاً تازه به این منطقه داده است. بارش‌های غیرمعمول مرتبط با یک رویداد قدرتمند ال‌نینو، رطوبت موردنیاز بذرهایی را فراهم کرده که سال‌ها در خاک بیابان در حالت خفتگی باقی مانده بودند.
در نتیجه، بخش‌هایی از آتاکاما اکنون با شکوفه‌های رنگارنگ پوشیده شده‌اند؛ پدیده‌ای طبیعی که به «بیابان گل‌دار» شهرت دارد و به‌دلیل نادر بودن، یکی از تماشایی‌ترین رویدادهای طبیعی شیلی محسوب می‌شود.
چرا آتاکاما یکی از خشک‌ترین نقاط زمین است؟
صحرای آتاکاما در شمال شیلی و میان رشته‌کوه آند و کوه‌های ساحلی قرار گرفته است. موقعیت جغرافیایی خاص این بیابان باعث می‌شود رطوبت از منابع اطراف به‌راحتی به آن نرسد.
از یک طرف، رشته‌کوه آند مانع ورود رطوبت مناطق شرقی و حوضه آمازون می‌شود و از طرف دیگر، شرایط جوی و کوه‌های ساحلی دسترسی رطوبت اقیانوس آرام به بخش‌های داخلی بیابان را محدود می‌کنند.
آتاکاما همچنین یکی از قدیمی‌ترین مناطق خشک زمین به شمار می‌رود. میانگین بارندگی سالانه در این بیابان حدود ۱۵ میلی‌متر است؛ اما در خشک‌ترین قسمت‌های مرکزی، میزان بارش سالانه ممکن است تنها به یک تا سه میلی‌متر برسد و حتی در برخی سال‌ها از این مقدار نیز کمتر باشد.
به همین دلیل، مشاهده پوشش گیاهی گسترده در چنین منطقه‌ای اتفاقی بسیار غیرمعمول محسوب می‌شود.
بارش ۱۸۰ میلی‌متری چگونه آتاکاما را زنده کرد؟
شرایط امسال با وضعیت معمول آتاکاما تفاوت زیادی داشته است. وقوع یک رویداد قدرتمند ال‌نینو در شرق اقیانوس آرام باعث تغییر الگوهای جوی و افزایش بارندگی در بخش‌هایی از آمریکای جنوبی شده است.
گزارش‌ها نشان می‌دهند برخی نقاط آتاکاما در همین فصل حدود ۱۸۰ میلی‌متر بارندگی دریافت کرده‌اند؛ رقمی که برای یکی از خشک‌ترین مناطق کره زمین بسیار چشمگیر است.
این بارش‌ها در برخی مناطق آمریکای جنوبی مشکلات و خسارت‌هایی ایجاد کرده‌اند، اما در آتاکاما نتیجه متفاوت بوده است. افزایش رطوبت خاک شرایطی را فراهم کرده که بذرهای خفته بتوانند پس از سال‌ها دوباره جوانه بزنند.
به این ترتیب، بارش‌های غیرمعمول به جای آنکه تنها یک رویداد جوی باشند، چرخه رشد گیاهان بیابانی را فعال کرده‌اند.
میلیون‌ها بذر سال‌ها منتظر باران می‌مانند
یکی از شگفت‌انگیزترین ویژگی‌های پوشش گیاهی آتاکاما، توانایی برخی گونه‌ها برای زنده ماندن در دوره‌های بسیار طولانی خشکی است.
بر اساس اطلاعات دانشگاه کاتولیک شیلی، پوشش گیاهی مرتبط با پدیده «بیابان گل‌دار» شامل ۱۸۹۳ گونه گیاهی است که بسیاری از آن‌ها بومی همین منطقه هستند و در نقاط دیگر جهان یافت نمی‌شوند.
بذر برخی از این گیاهان می‌تواند حدود ۱۰ سال در خاک باقی بماند و تا زمان فراهم شدن شرایط مناسب، وارد مرحله خفتگی شود.
در واقع، گیاهان آتاکاما برای مدت طولانی منتظر ترکیبی از بارش مناسب، رطوبت کافی و شرایط مطلوب محیطی می‌مانند. هنگامی که این عوامل هم‌زمان فراهم شوند، بذرها جوانه می‌زنند و در مدت نسبتاً کوتاهی منظره بیابان تغییر می‌کند.
گیاهان آتاکاما چگونه در چنین خشکی شدیدی زنده می‌مانند؟
زندگی در آتاکاما به سازگاری‌های ویژه‌ای نیاز دارد. گیاهانی که در این محیط رشد می‌کنند، طی نسل‌های متعدد ویژگی‌هایی پیدا کرده‌اند که به آن‌ها اجازه می‌دهد با کمبود شدید آب و تابش شدید خورشید کنار بیایند.
برخی گونه‌ها دارای پوشش‌های مومی روی سطح خود هستند که سرعت تبخیر آب را کاهش می‌دهد. گروهی دیگر از کرک‌های بسیار ظریف روی اندام‌های خود استفاده می‌کنند که می‌تواند بخشی از نور شدید خورشید را بازتاب دهد.
برخی گیاهان نیز برگ‌های بسیار کوچک دارند تا میزان از دست رفتن آب کاهش پیدا کند. در کنار این موارد، سیستم‌های ریشه‌ای تخصص‌یافته به بعضی گونه‌ها کمک می‌کند از رطوبت محدود موجود در خاک بیشترین استفاده را داشته باشند.
همین سازگاری‌ها باعث شده بذر این گیاهان بتواند حتی پس از دوره‌های طولانی خشکی، در صورت فراهم شدن شرایط مناسب دوباره وارد چرخه رشد شود.
چرا گل‌های آتاکاما رنگ‌های بسیار متنوعی دارند؟
وقتی فصل شکوفایی فرا می‌رسد، سطح بخش‌هایی از آتاکاما با طیف متنوعی از رنگ‌ها پوشیده می‌شود. گل‌های صورتی، بنفش، زرد و آبی روشن در میان چشم‌انداز خشک و قهوه‌ای بیابان، تضاد بسیار چشمگیری ایجاد می‌کنند.
تنوع رنگی این گل‌ها فقط جنبه زیبایی ندارد و احتمالاً با چرخه تولیدمثل گیاهان ارتباط دارد.
دوره شکوفایی در آتاکاما کوتاه است و تعداد گرده‌افشان‌ها نیز محدود است. در چنین شرایطی، گیاهانی که گل‌های بزرگ‌تر یا رنگ‌های متمایزتری دارند، احتمال بیشتری برای جلب توجه گرده‌افشان‌ها خواهند داشت.
به این ترتیب، آنچه برای انسان‌ها منظره‌ای خیره‌کننده به نظر می‌رسد، برای گیاهان بخشی از یک راهبرد بقا و تولیدمثل در محیطی بسیار سخت است.
احتمال پوشش ۱۵ هزار کیلومتر مربعی در اوج شکوفایی
مقام‌های شیلی پیش‌بینی کرده‌اند که در اوج فصل گل‌دهی، گستره این پوشش گیاهی می‌تواند به حدود ۱۵ هزار کیلومتر مربع برسد.
البته میزان گستردگی و شدت شکوفایی به مقدار و زمان‌بندی بارندگی‌ها بستگی دارد. هرچه رطوبت بیشتری در زمان مناسب به خاک برسد، احتمال جوانه‌زنی تعداد بیشتری از بذرهای خفته افزایش پیدا می‌کند.
به همین دلیل، «بیابان گل‌دار» یک منظره ثابت یا همیشگی نیست و گستره آن در هر دوره شکوفایی می‌تواند متفاوت باشد.
آیا آتاکاما هر سال گل‌باران می‌شود؟
خیر. شکوفایی گسترده گل‌ها در آتاکاما یک اتفاق سالانه نیست و تنها زمانی رخ می‌دهد که شرایط آب‌وهوایی ویژه‌ای فراهم شود.
در حدود ۴۰ سال گذشته نزدیک به ۱۵ مورد از چنین رویدادهایی ثبت شده است. به‌طور معمول، شکوفایی گسترده آتاکاما هر سه تا ۱۰ سال یک‌بار اتفاق می‌افتد؛ البته فاصله میان این رویدادها ثابت نیست و به شرایط جوی وابسته است.
همین نادر بودن، ارزش طبیعی و جذابیت این پدیده را بیشتر کرده است.
شکوفایی گل‌ها در سال‌های اخیر بیشتر دیده شده است
نکته جالب درباره وضعیت کنونی آتاکاما این است که این بیابان در سال گذشته نیز شاهد شکوفایی غیرمنتظره گل‌ها بوده است.
پیش از آن نیز در سال ۲۰۲۲ چنین پدیده‌ای مشاهده شد؛ موضوعی که به‌دلیل هم‌زمانی آن با دوره لانینا، غیرمنتظره توصیف شد.
نمونه‌های دیگری از شکوفایی نیز در سال ۲۰۱۷ ثبت شده بود و یکی از گسترده‌ترین رویدادهای اخیر به سال ۲۰۱۵ مربوط می‌شود.
بنابراین، مشاهده شکوفایی در دو سال متوالی، آتاکاما را دوباره در کانون توجه علاقه‌مندان به طبیعت قرار داده است.
ال‌نینو چگونه با تغییرات آتاکاما ارتباط دارد؟
ال‌نینو یک پدیده اقلیمی است که با گرم‌تر شدن غیرمعمول بخش‌هایی از آب‌های سطحی اقیانوس آرام استوایی همراه می‌شود و می‌تواند الگوهای آب‌وهوایی مناطق مختلف جهان را تغییر دهد.
در آمریکای جنوبی، اثرات ال‌نینو می‌تواند به تغییر الگوی بارش منجر شود. در مورد آتاکاما، بارندگی شدید و غیرمعمول می‌تواند همان عاملی باشد که بذرهای خفته را پس از سال‌ها فعال می‌کند.
با این حال، نباید هر بارش یا هر دوره گل‌دهی را صرفاً به یک عامل واحد نسبت داد؛ شکل‌گیری چنین رویدادهایی به مجموعه‌ای از شرایط جوی و محیطی وابسته است.
خشک‌ترین بیابان جهان چگونه به یک دشت گل تبدیل شد؟
آتاکاما در بیشتر طول سال چشم‌اندازی خشک و کم‌گیاه دارد، اما امسال ترکیب بارندگی‌های غیرمعمول و سازگاری شگفت‌انگیز گیاهان بومی، شرایط را کاملاً تغییر داده است.
بذرهایی که سال‌ها در خاک منتظر مانده بودند، با دریافت رطوبت کافی جوانه زده‌اند و نتیجه، پوششی گسترده از گل‌های رنگارنگ در میان یکی از خشک‌ترین محیط‌های زمین است.
این پدیده یادآوری می‌کند که حتی در سخت‌ترین زیست‌بوم‌های زمین نیز حیات می‌تواند برای مدت طولانی در انتظار فرصتی مناسب باقی بماند. در آتاکاما، گاهی چند بارش مؤثر کافی است تا منظره‌ای که در بیشتر سال تقریباً خالی از پوشش گیاهی به نظر می‌رسد، برای مدت کوتاهی به یکی از تماشایی‌ترین مناظر طبیعی آمریکای جنوبی تبدیل شود.