کدام کشورها بیشترین پناهجو را پذیرفته‌اند؟ لبنان در صدر و ایران در رتبه هفتم جهان

وقتی صحبت از پناهجویان و مهاجرت اجباری به میان می‌آید، معمولاً نام کشورهای ثروتمند و اقتصادهای بزرگ جهان در ذهن بسیاری از مردم تداعی می‌شود؛ اما آمارهای سال ۲۰۲۴ تصویر متفاوتی را نشان می‌دهند. بخش قابل‌توجهی از پناهجویان جهان نه در کشورهای دارای بزرگ‌ترین اقتصادها، بلکه در کشورهایی زندگی می‌کنند که در نزدیکی مناطق جنگ‌زده و بحران‌های طولانی‌مدت قرار دارند. این مسئله باعث شده برخی کشورهای کوچک، نسبت به جمعیت خود فشار بسیار بیشتری برای میزبانی از پناهجویان متحمل شوند.

بررسی داده‌های کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد (UNHCR) که توسط Our World in Data منتشر شده است، نشان می‌دهد جغرافیا یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده در توزیع پناهجویان در جهان است. در این رتبه‌بندی، تعداد پناهجویان به ازای هر هزار نفر جمعیت کشورها در سال ۲۰۲۴ محاسبه شده است. بر اساس این معیار، لبنان با فاصله‌ای چشمگیر در رتبه نخست قرار دارد و ایران نیز با میزبانی ۳۸.۱ پناهجو به ازای هر هزار نفر جمعیت، رتبه هفتم جهان را به خود اختصاص داده است.

کدام کشورها بیشترین بار پناهجویان را بر دوش دارند؟

یکی از مهم‌ترین نکاتی که از آمارهای جهانی پناهجویان به دست می‌آید، ارتباط مستقیم میان موقعیت جغرافیایی کشورها و میزان میزبانی آن‌ها از جمعیت‌های آواره است. حدود دو سوم پناهجویان جهان در کشورهایی زندگی می‌کنند که با سرزمین محل وقوع بحران یا جنگ مرز مشترک دارند. به همین دلیل، فاصله جغرافیایی از مناطق بحرانی در بسیاری از موارد اهمیت بیشتری از اندازه اقتصاد یا میزان ثروت یک کشور دارد.

کشورهایی که در مجاورت مناطق جنگ‌زده قرار گرفته‌اند، معمولاً اولین مقصد افرادی هستند که برای نجات جان خود مجبور به ترک خانه‌هایشان می‌شوند. بسیاری از این افراد در نخستین مرحله به نزدیک‌ترین کشور امن پناه می‌برند و همین مسئله فشار بسیار زیادی بر کشورهای همسایه وارد می‌کند.

چرا لبنان در صدر قرار دارد؟

لبنان با فاصله‌ای قابل‌توجه نسبت به سایر کشورها در رتبه نخست این فهرست قرار گرفته است. در سال ۲۰۲۴ به ازای هر هزار نفر جمعیت این کشور، ۱۳۰.۷ پناهجو ثبت شده است. به زبان ساده‌تر، تقریباً از هر هشت نفر ساکن لبنان، یک نفر پناهجو محسوب می‌شود؛ نسبتی که بالاترین میزان ثبت‌شده در این رتبه‌بندی است.

مهم‌ترین دلیل این وضعیت را باید در موقعیت جغرافیایی لبنان جست‌وجو کرد. این کشور در همسایگی سوریه قرار دارد؛ کشوری که از زمان آغاز جنگ داخلی در سال ۲۰۱۱ با یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های پناهجویی جهان مواجه شده است. طی بیش از یک دهه، میلیون‌ها شهروند سوری برای فرار از جنگ و ناامنی به کشورهای اطراف مهاجرت کرده‌اند و لبنان به دلیل نزدیکی جغرافیایی، سهم بسیار بزرگی از این جمعیت را پذیرفته است.

اما فشار واردشده بر لبنان تنها به حضور پناهجویان محدود نمی‌شود. این کشور طی سال‌های اخیر با بحران‌های اقتصادی و سیاسی متعددی دست‌وپنجه نرم کرده است و همزمان درگیری‌های میان اسرائیل و حزب‌الله نیز موجب آوارگی بیش از یک میلیون نفر در داخل لبنان شده است.

ترکیب این عوامل، فشار زیادی بر زیرساخت‌ها و خدمات عمومی لبنان وارد کرده است. افزایش تقاضا برای مسکن، خدمات درمانی، آموزش، اشتغال و سایر امکانات عمومی در شرایطی اتفاق افتاده که خود کشور با محدودیت‌های اقتصادی جدی مواجه بوده است.

به همین دلیل، جایگاه لبنان در صدر این رتبه‌بندی تنها نشان‌دهنده تعداد پناهجویان نیست؛ بلکه ابعاد فشاری را نشان می‌دهد که یک کشور کوچک در نتیجه همسایگی با یک منطقه بحرانی می‌تواند متحمل شود.

جغرافیا مهم‌تر از ثروت است

آمارهای مربوط به پناهجویان نشان می‌دهند که در بسیاری از موارد، نزدیکی به محل بحران از قدرت اقتصادی کشور میزبان مهم‌تر است. کشورهای همسایه مناطق جنگ‌زده معمولاً اولین مقصد افرادی هستند که مجبور به ترک خانه‌های خود می‌شوند.

برای مثال، اردن و لبنان در همسایگی سوریه قرار دارند و طی سال‌های گذشته شمار زیادی از پناهجویان سوری را پذیرفته‌اند. مولداوی نیز به دلیل مرز مشترک با اوکراین، در جریان جنگ این کشور با موج بزرگی از ورود پناهجویان مواجه شد.

در آفریقا نیز چاد میزبان شمار زیادی از افرادی است که از بحران و جنگ در سودان گریخته‌اند. اوگاندا نیز سال‌هاست پذیرای پناهجویانی از سودان جنوبی و جمهوری دموکراتیک کنگو بوده است.

این الگو توضیح می‌دهد چرا کشورهای نسبتاً کوچک و دارای منابع محدود، گاهی در رتبه‌هایی بالاتر از کشورهای ثروتمند جهان قرار می‌گیرند. وقتی بحران در نزدیکی مرزهای یک کشور رخ می‌دهد، پناهجویان معمولاً نمی‌توانند برای رسیدن به کشورهای دورتر منتظر بمانند.

برای بسیاری از آن‌ها، عبور از نزدیک‌ترین مرز امن سریع‌ترین و در برخی موارد تنها گزینه برای نجات از جنگ و خشونت است. به همین دلیل، کشورهای همسایه معمولاً پیش از آنکه برنامه‌های اسکان مجدد یا مهاجرت به کشورهای دورتر اجرا شود، بخش عمده موج اولیه پناهجویان را جذب می‌کنند.

این مسئله همچنین نشان می‌دهد که بررسی صرف تعداد کل پناهجویان می‌تواند تصویر ناقصی از فشار واردشده بر کشورهای میزبان ارائه دهد. کشوری با جمعیت چند میلیون نفری ممکن است با وجود میزبانی از تعداد کمتری پناهجو، فشار بسیار بیشتری نسبت به کشوری با صدها میلیون نفر جمعیت تحمل کند.

چرا آمریکا در رتبه ۸۲ قرار دارد؟

قرار گرفتن آمریکا در رتبه ۸۲ این فهرست ممکن است در نگاه اول عجیب به نظر برسد. ایالات متحده یکی از کشورهای مهم میزبان پناهجویان در جهان است و از نظر تعداد مطلق، هجدهمین کشور بزرگ میزبان پناهجویان محسوب می‌شود.

بااین‌حال، زمانی که تعداد پناهجویان را نسبت به جمعیت کل کشور محاسبه کنیم، نتیجه کاملاً متفاوت خواهد بود. جمعیت آمریکا بیش از ۳۴۰ میلیون نفر است و همین جمعیت بسیار بزرگ باعث می‌شود تعداد پناهجویان در مقیاس سرانه سهم کوچکی از جمعیت این کشور را تشکیل دهد.

بر اساس این معیار، آمریکا حدود ۱.۳ پناهجو به ازای هر هزار نفر جمعیت دارد و در رتبه ۸۲ جهان قرار می‌گیرد.

این تفاوت میان آمار مطلق و سرانه اهمیت زیادی دارد. برای مثال، یک کشور بسیار پرجمعیت می‌تواند تعداد زیادی پناهجو داشته باشد، اما وقتی این رقم بر کل جمعیت تقسیم می‌شود، سهم آن نسبتاً پایین به نظر برسد.

در مقابل، کشوری کوچک ممکن است تنها میزبان بخشی از تعداد پناهجویان یک کشور بزرگ باشد، اما همین جمعیت در مقایسه با تعداد ساکنان آن کشور سهم بسیار بیشتری داشته باشد.

بنابراین، استفاده از شاخص «پناهجو به ازای هر هزار نفر جمعیت» امکان مقایسه دقیق‌تری میان کشورهای کوچک و بزرگ فراهم می‌کند و نشان می‌دهد کدام کشورها نسبت به ظرفیت جمعیتی خود با فشار بیشتری روبه‌رو هستند.

فشار ناشی از پناهجویان به بالاترین سطوح تاریخی رسیده است

بحران پناهجویان بخشی از یک روند بزرگ‌تر در جهان است؛ روندی که طی سال‌های اخیر با ادامه جنگ‌ها، درگیری‌های داخلی و بحران‌های سیاسی شدت گرفته است. شمار افراد آواره اجباری در سراسر جهان از ۱۲۰ میلیون نفر فراتر رفته و تقریباً دو برابر میزان ثبت‌شده یک دهه قبل است.

جنگ و بحران در کشورهایی مانند اوکراین، سودان و سوریه همچنان میلیون‌ها نفر را مجبور به ترک خانه‌هایشان کرده است. در کنار این بحران‌های شناخته‌شده، درگیری‌ها و ناامنی در مناطق مختلف آفریقا و سایر نقاط جهان نیز به افزایش جابه‌جایی اجباری جمعیت کمک کرده‌اند.

پیامدهای این وضعیت برای کشورهای میزبان فقط به تأمین سرپناه یا کمک‌های اولیه محدود نمی‌شود. ورود جمعیت‌های بزرگ پناهجو می‌تواند تقاضا برای مسکن، خدمات درمانی، آموزش، حمل‌ونقل، زیرساخت‌ها و سایر خدمات عمومی را افزایش دهد.

این فشار در کشورهای کوچک‌تر و کم‌برخوردار می‌تواند شدیدتر باشد؛ زیرا منابع مالی و ظرفیت زیرساختی آن‌ها محدود است و ورود تعداد زیادی پناهجو در مدت کوتاه ممکن است تعادل موجود در بازار مسکن، خدمات اجتماعی و حتی بازار کار را تحت تأثیر قرار دهد.

در چنین شرایطی، حمایت بین‌المللی و توزیع عادلانه‌تر مسئولیت میان کشورها اهمیت زیادی پیدا می‌کند. کشورهایی که در نزدیکی مناطق جنگی قرار دارند، معمولاً نخستین کشورهایی هستند که با موج پناهجویان مواجه می‌شوند و در بسیاری از موارد، بخش بزرگی از هزینه‌های میزبانی را نیز در همان مراحل اولیه تحمل می‌کنند.

آنچه این رتبه‌بندی درباره بحران پناهجویان نشان می‌دهد

این رتبه‌بندی یک نکته مهم را درباره بحران جهانی پناهجویان آشکار می‌کند: بیشترین بار میزبانی لزوماً بر دوش ثروتمندترین کشورهای جهان نیست.

لبنان، چاد، اردن، ارمنستان، مولداوی و سودان جنوبی در میان کشورهایی قرار دارند که نسبت به جمعیت خود بیشترین تعداد پناهجو را پذیرفته‌اند. وجه مشترک بسیاری از آن‌ها نیز نزدیکی به مناطق درگیر جنگ و بحران است.

ایران نیز با ۳۸.۱ پناهجو به ازای هر هزار نفر جمعیت در جایگاه هفتم جهان قرار گرفته است؛ آماری که نشان‌دهنده سهم قابل‌توجه این کشور در میزبانی از جمعیت‌های پناهجو است.

در مقابل، آمریکا با وجود قرار گرفتن در میان کشورهای بزرگ میزبان از نظر تعداد مطلق، به دلیل جمعیت بسیار زیاد خود در رتبه سرانه‌ای پایین‌تری قرار می‌گیرد

در نهایت، بررسی سرانه نشان می‌دهد که برای درک واقعی فشار ناشی از بحران پناهجویان، تنها شمارش تعداد افراد کافی نیست. باید اندازه جمعیت کشور میزبان، موقعیت جغرافیایی، نزدیکی به مناطق بحران‌زده و ظرفیت اقتصادی و زیرساختی آن نیز در نظر گرفته شود.

جمع‌بندی

بحران جهانی پناهجویان بیش از آنکه تنها مسئله کشورهای ثروتمند باشد، فشار بزرگی بر دوش کشورهایی گذاشته است که اغلب در نزدیکی مناطق جنگی قرار دارند. لبنان با ۱۳۰.۷ پناهجو به ازای هر هزار نفر در صدر قرار دارد و پس از آن چاد، اردن، ارمنستان، مولداوی و سودان جنوبی قرار گرفته‌اند. ایران نیز با ۳۸.۱ پناهجو در هر هزار نفر، رتبه هفتم جهان را به خود اختصاص داده است. در سوی دیگر، آمریکا با وجود میزبانی از تعداد زیادی پناهجو، به دلیل جمعیت بسیار بزرگ خود تنها ۱.۳ پناهجو در هر هزار نفر دارد. این آمار نشان می‌دهد که در بحران‌های مهاجرت اجباری، جغرافیا و نزدیکی به جنگ اغلب تأثیر بیشتری از اندازه اقتصاد کشورها دارد و بسیاری از کشورهایی که بیشترین فشار را تحمل می‌کنند، همان کشورهایی هستند که کمترین فاصله را با مناطق بحران‌زده دارند.