کدام کشور ها بیشترین جنگنده نسل پنجم را در اختیار دارند؟ از آمریکا و روسیه تا نروژ

جنگنده‌های نسل پنجم را معمولاً با نام‌هایی مانند F-22 Raptor، F-35 Lightning II، Shenyang J-35، Chengdu J-20 و Sukhoi Su-57 می‌شناسیم. البته درباره جایگاه دقیق Su-57 در این دسته‌بندی همچنان بحث وجود دارد؛ برخی کارشناسان آن را یک جنگنده واقعی نسل پنجم می‌دانند و برخی دیگر معتقدند این هواپیما بیشتر به یک جنگنده نسل ۴.۵ با قابلیت‌های پنهان‌کاری نزدیک است. با این حال، در این مقاله Su-57 را در رده جنگنده‌های نسل پنجم قرار می‌دهیم تا بتوانیم اندازه ناوگان آن را با سایر کشورهای جهان مقایسه کنیم.

Su-57 در سال ۲۰۲۰ رسماً وارد خدمت روسیه شد؛ این در حالی است که نروژ نخستین فروندهای F-35A خود را در سال ۲۰۱۷ تحویل گرفت. نکته قابل توجه این است که با وجود تفاوت چشمگیر در وسعت، جمعیت و ظرفیت نظامی دو کشور، ممکن است نروژ در اواسط سال ۲۰۲۶ تقریباً دو برابر روسیه جنگنده نسل پنجم عملیاتی در اختیار داشته باشد.

حتی جالب‌تر اینکه اگر برآوردهای موجود درباره تعداد Su-57های روسیه درست باشد، این کشور ممکن است تا میانه سال ۲۰۲۶ از نظر تعداد جنگنده‌ های نسل پنجم عملیاتی، در میان ۱۰ کشور نخست جهان نیز قرار نگیرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد تولید و ورود Su-57 به خدمت با سرعتی بسیار پایین‌تر از برخی رقبای روسیه پیش رفته است.

روسیه چند فروند Su-57 در اختیار دارد؟

مشخص کردن تعداد دقیق SukhoiSu-57 های عملیاتی روسیه کار ساده‌ای نیست، زیرا آمار رسمی و به‌روز ناوگان این جنگنده به‌طور منظم منتشر نمی‌شود. شرکت United Aircraft Corporation یا UAC معمولاً هنگام تحویل هواپیماهای جدید به نیروهای مسلح روسیه، اصل تحویل را اعلام می‌کند؛ اما در بسیاری از موارد تعداد دقیق هواپیماهای موجود در هر محموله اعلام نمی‌شود.

بر اساس الگوی تحویل‌های قبلی، در بسیاری از محموله‌ها تنها دو فروند جنگنده دیده شده است، هرچند این تعداد ثابت نیست و ممکن است محموله‌ها شامل تعداد متفاوتی از هواپیماها باشند. از طرف دیگر، روسیه همیشه حوادث مربوط به جنگنده‌های خود را به شکل عمومی اعلام نمی‌کند و همین مسئله محاسبه تعداد واقعی هواپیماهای عملیاتی را دشوارتر می‌سازد.

برآوردی که مؤسسه RUSI در ژانویه ۲۰۲۶ منتشر کرد، نشان می‌داد روسیه تا پایان سال ۲۰۲۵ احتمالاً حدود ۲۰ فروند Su-57 در اختیار داشته است؛ این رقم نمونه‌های اولیه را شامل نمی‌شد.

در سال ۲۰۲۶ نیز تا اواسط سال، UAC تنها از تحویل یک محموله قابل توجه از جنگنده‌های Felon در ماه فوریه خبر داده است. برآوردها نشان می‌دهند این محموله احتمالاً شامل دو تا چهار فروند هواپیما بوده است.

وب‌سایت روسی RuAviation در همان مقطع تعداد کل Su-57 های موجود در خدمت روسیه در ابتدای سال ۲۰۲۶ را حدود ۳۰ فروند تخمین زده بود.

به نظر می‌رسد هواپیماهای تحویل‌شده در این محموله نیز برای نیروی هوافضای روسیه در نظر گرفته شده بودند و نه صادرات به کشورهایی مانند الجزایر.

در کنار تحویل جنگنده‌ های جدید، روسیه تعدادی Su-57 را نیز از دست داده است. در ماه آوریل، اوکراین اعلام کرد که یک یا دو فروند Su-57 را در پایگاه هوایی شاگول در منطقه چلیابینسک هدف قرار داده و به آن‌ها آسیب زده یا آن‌ها را منهدم کرده است. با این حال، بررسی تصاویر ماهواره‌ای برای تعیین میزان خسارت دشوار بود و این ادعا به‌صورت مستقل تأیید نشده است.

در اوایل اوت ۲۰۲۶ نیز یک فروند Su-57 در نزدیکی مسکو سقوط کرد. علت دقیق این حادثه مشخص نیست و هنوز معلوم نشده که جنگنده بر اثر نقص فنی سقوط کرده یا احتمالاً در نتیجه شلیک اشتباه نیروهای خودی از بین رفته است.

با در نظر گرفتن تحویل‌های جدید، تلفات احتمالی و اختلاف موجود میان برآوردهای مختلف، می‌توان تعداد Su-57های روسیه در اواسط سال ۲۰۲۶ را حدود ۲۵ فروند در نظر گرفت؛ البته رقم واقعی می‌تواند حدود پنج فروند بیشتر یا کمتر از این تخمین باشد.

نروژ تقریباً دو برابر روسیه جنگنده نسل پنجم دارد

مقایسه تعداد جنگنده‌های نسل پنجم روسیه با برخی کشورهای اروپایی زمانی جالب‌تر می‌شود که به ناوگان F-35 نروژ نگاه کنیم.

در آوریل ۲۰۲۵، لاکهید مارتین اعلام کرد که نروژ آخرین فروندهای برنامه سفارش ۵۲ فروند F-35A خود را تحویل گرفته است. با تکمیل این سفارش، نروژ به نخستین کشور شریک برنامه F-35 تبدیل شد که کل سفارش اولیه خود را دریافت کرده است.

به این ترتیب، کشوری با جمعیتی حدود ۵.۵ میلیون نفر اکنون حدود ۵۲ فروند جنگنده نسل پنجم در اختیار دارد؛ رقمی که با برآورد حدود ۲۵ فروندی برای ناوگان Su-57 روسیه، فاصله قابل توجهی ایجاد می‌کند.

هلند نیز شرایط مشابهی دارد. این کشور در مجموع سفارش ۵۸ فروند F-35A را ثبت کرده و حدود ۵۰ فروند از آن‌ها را دریافت کرده است. بنابراین ناوگان F-35 هلند نیز در اواسط سال ۲۰۲۶ تقریباً دو برابر تعداد احتمالی Su-57های روسیه است.

بر اساس برآوردهای موجود، وضعیت تقریبی برخی از کشورهای دارنده جنگنده‌های نسل پنجم به شکل زیر است:

کشور دارنده جنگنده نسل پنجم	تعداد تقریبی
آمریکا (F-35، F-22)	بیش از ۱,۰۰۰ فروند
چین (J-20، J-35)	بیش از ۳۰۰ تا ۵۰۰ فروند
استرالیا (F-35)	۷۲ فروند
ژاپن (F-35)	۵۵ فروند
نروژ (F-35)	۵۲ فروند
هلند (F-35)	۵۰ فروند
اسرائیل (F-35)	۴۸ فروند
بریتانیا (F-35)	۴۷ فروند
ایتالیا (F-35)	۴۷ فروند
روسیه (Su-57)	۲۵ فروند (۲۰ تا ۳۰ فروند)
دانمارک (F-35)	۲۳ فروند
لهستان (F-35)	۱۴ فروند
بلژیک (F-35)	۱۱ فروند
فنلاند (F-35)	۸ فروند
الجزایر (Su-57)	۲ فروند

در اروپا، بریتانیا نیز با حدود ۴۷ فروند F-35، پس از در نظر گرفتن یک فروند از دست‌رفته، تعداد بیشتری جنگنده نسل پنجم نسبت به روسیه در اختیار دارد. ایتالیا نیز با حدود ۴۷ فروند در همین محدوده قرار گرفته است.

دانمارک تاکنون ۲۳ فروند از سفارش اولیه ۲۷ فروندی خود را دریافت کرده و برنامه‌هایی برای افزایش تعداد F-35 های خود دارد. در نتیجه، حتی ناوگان فعلی دانمارک نیز به تعداد احتمالی Su-57 های روسیه نزدیک شده است.

در مجموع، کشورهای اروپایی تاکنون حدود ۲۴۰ فروند F-35 دریافت کرده‌اند؛ البته همه این هواپیماها الزاماً در کشورهای سفارش‌دهنده مستقر نیستند و بخشی از آن‌ها برای آموزش و فعالیت‌های مرتبط در آمریکا باقی می‌مانند.

استرالیا ممکن است سه برابر روسیه جنگنده نسل پنجم داشته باشد

استرالیا نمونه دیگری از تفاوت مقیاس برنامه‌های جنگنده نسل پنجم در کشورهای مختلف است. این کشور در ابتدا برنامه‌ای برای خرید ۱۰۰ فروند F-35A داشت، اما در نهایت تصمیم گرفت ناوگان خود را به سه اسکادران و مجموعاً ۷۲ فروند محدود کند.

با همین تعداد، استرالیا به یکی از بزرگ‌ترین کاربران F-35 در خارج از آمریکا تبدیل شده و از نظر تعداد جنگنده‌های نسل پنجم، پس از آمریکا و چین در جایگاه بسیار بالایی قرار می‌گیرد.

استرالیا در گذشته حتی امکان خرید یک اسکادران چهارم شامل ۲۸ فروند F-35A دیگر را نیز بررسی کرده بود. این هواپیماها می‌توانستند جایگزین بخشی از جنگنده‌های F/A-18F Super Hornet این کشور شوند.

با این حال، دولت حزب کارگر استرالیا در جریان انتخابات اعلام کرد که برنامه خرید ۲۸ فروند اضافی را دنبال نخواهد کرد. پس از پیروزی دوباره این حزب نیز این تصمیم تغییر نکرد.

در شرایط فعلی، استرالیا بیشتر روی نگهداری و پشتیبانی از ناوگان ۷۲ فروندی F-35 خود تمرکز دارد و در کنار آن به دنبال توسعه قابلیت‌های جدیدی مانند پهپاد رزمی همراه MQ-28 Ghost Bat ساخت استرالیا و بوئینگ است.

با این وجود، گزینه خرید F-35 های بیشتر هنوز کاملاً از روی میز خارج نشده است. استرالیا همچنین می‌تواند در آینده به سراغ هواپیماهای پیشرفته‌تر نسل بعد، از جمله جنگنده‌ای در چارچوب برنامه GCAP/Tempest برود.

اگر تعداد Su-57های عملیاتی روسیه را بین ۲۰ تا ۳۰ فروند در نظر بگیریم، استرالیا با ۷۲ فروند F-35A می‌تواند حدود سه برابر روسیه جنگنده نسل پنجم در اختیار داشته باشد.

این مقایسه زمانی جالب‌تر می‌شود که برنامه تولید Su-57 روسیه را نیز بررسی کنیم. قرارداد اصلی روسیه که در سال ۲۰۱۹ نهایی شد، شامل خرید ۷۶ فروند Su-57 بود که قرار بود تا سال ۲۰۲۸ تحویل شوند.

بنابراین حتی اگر روسیه در نهایت تمام ۷۶ فروند را دریافت کند، اندازه ناوگان برنامه‌ریزی‌شده Su-57 این کشور چندان بیشتر از ناوگان فعلی F-35 استرالیا نخواهد بود؛ ۷۶ فروند در برابر ۷۲ فروند.

البته مشخص نیست روسیه در واکنش به تلفات احتمالی و تغییرات برنامه تولید، تعداد سفارش خود را افزایش یا کاهش خواهد داد. به همین دلیل، اندازه نهایی ناوگان Su-57 روسیه هنوز کاملاً مشخص نیست.

کشورهای اروپایی با برنامه خرید بزرگ‌تر از روسیه

روسیه تاکنون به‌صورت رسمی اعلام نکرده است که قصد دارد بیش از ۷۶ فروند Su-57 سفارش دهد؛ هرچند این هدف در آینده می‌تواند تغییر کند.

اگر همین عدد ۷۶ فروند را به‌عنوان اندازه نهایی برنامه Su-57 در نظر بگیریم، مشخص می‌شود که دست‌کم دو کشور اروپایی برنامه خرید جنگنده نسل پنجم بزرگ‌تری نسبت به آن دارند.

بریتانیا تاکنون ۴۸ فروند F-35 خریداری کرده و یک فروند نیز از دست داده است. این کشور در حال آماده شدن برای سفارش ۲۷ فروند دیگر است که در صورت تحقق، تعداد سفارش‌هایش را به ۷۴ فروند خواهد رساند؛ البته یک فروند از ناوگان قبلی از بین رفته است.

با این حال، برنامه بلندمدت بریتانیا بسیار بزرگ‌تر از این رقم است. هدف نهایی این کشور همچنان خرید ۱۳۸ فروند F-35 عنوان شده است.

در کنار F-35، بریتانیا بخش قابل توجهی از ظرفیت آینده نیروی هوایی خود را نیز به برنامه جنگنده نسل ششم GCAP/Tempest اختصاص داده است. این پروژه با مشارکت ژاپن و ایتالیا دنبال می‌شود و در صورت پیشرفت طبق برنامه، ورود جنگنده جدید به خدمت در حدود سال ۲۰۳۵ مورد انتظار است.

ایتالیا نیز برنامه بلندپروازانه‌ای برای جنگنده‌های نسل پنجم و نسل بعد دارد. این کشور تعداد سفارش F-35 خود را به ۱۱۵ فروند افزایش داده و هم‌زمان به خرید جنگنده‌های Eurofighter و توسعه برنامه GCAP/Tempest ادامه می‌دهد.

یکی از نکات جالب درباره ایتالیا این است که بخشی از F-35 های این کشور در داخل ایتالیا مونتاژ می‌شوند. این کشور میزبان یکی از تنها دو مرکز مونتاژ نهایی و آزمایش F-35 در خارج از آمریکا است؛ مرکز دیگر در ژاپن قرار دارد.

در نتیجه، اگر روسیه برنامه ۷۶ فروندی Su-57 را بدون تغییر ادامه دهد، کشورهای اروپایی مانند بریتانیا و ایتالیا در نهایت می‌توانند ناوگان جنگنده نسل پنجم بزرگ‌تری از برنامه فعلی روسیه در اختیار داشته باشند.

تمرکز روسیه روی Su-35S است

با گذشت حدود چهار سال و نیم از آغاز جنگ اوکراین، Su-57 همچنان حضور بسیار محدودی در این درگیری داشته است. روسیه ظاهراً از این جنگنده در برخی مأموریت‌ها استفاده کرده، اما این استفاده معمولاً با احتیاط انجام شده و هواپیماها بیشتر در فاصله‌ای نسبتاً دور از مناطق درگیری فعالیت کرده‌اند.

به عبارت دیگر، Su-57 برخلاف تصویری که ممکن است از یک جنگنده نسل پنجم انتظار داشته باشیم، تاکنون به شکل گسترده برای مأموریت‌های نفوذی عمیق در محیط‌های بسیار خطرناک مورد استفاده قرار نگرفته است.

یکی از رویدادهای قابل توجه مرتبط با این جنگنده در سال ۲۰۲۴ رخ داد؛ زمانی که پهپاد رزمی سنگین و بدون سرنشین S-70 Okhotnik دچار نقص عملکرد شد. این حادثه توجه زیادی را به وضعیت توسعه و یکپارچه‌سازی فناوری‌های مرتبط با Su-57 و سامانه‌های همراه آن جلب کرد.

به نظر می‌رسد برنامه Su-57 هنوز در مسیر رسیدن به سطح کامل بلوغ عملیاتی قرار دارد. در عین حال، مشخص نیست تحریم‌های غرب و محدودیت دسترسی روسیه به برخی فناوری‌ها و قطعات پیشرفته تا چه اندازه بر توانایی این کشور برای تحقق تمام قابلیت‌های اعلام‌شده Su-57 تأثیر گذاشته‌اند.

برخی اسناد منتشرشده نیز نشان داده‌اند که تعدادی از Su-57 ها در دوره‌هایی بدون برخی سامانه‌های کلیدی تحویل شده‌اند. البته اطلاعات عمومی درباره جزئیات این موضوع محدود و در مواردی مربوط به سال‌های گذشته است.

روسیه در سال‌های اخیر تلاش کرده قابلیت‌های مختلف این جنگنده را توسعه دهد؛ از جمله یکپارچه‌سازی موشک‌های جدید، توسعه موتورهای پیشرفته‌تر که از ابتدا برای Su-57 در نظر گرفته شده بودند و بهبود سامانه‌های مربوط به محفظه تسلیحات.

به همین دلیل، به نظر می‌رسد تمرکز فعلی روسیه روی Su-57 بیشتر بر تکمیل، اصلاح و رساندن جنگنده به بلوغ کامل است تا تولید انبوه آن در مقیاسی مشابه F-35.

در مقابل، طی سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید جنگنده روسیه به خانواده بالغ‌تر Flanker اختصاص داشته است. جنگنده‌هایی مانند Su-30SM2، Su-35S و Su-34 همچنان بخش مهمی از برنامه تولید هواپیماهای رزمی روسیه را تشکیل می‌دهند.

نیروی هوافضای روسیه نیز همچنان برای جایگزینی جنگنده‌های قدیمی‌تر مانند Su-27 و حفظ توان برتری هوایی خود، به خانواده Su-30 و Su-35 متکی است.

بر اساس یکی از برآوردهای Defense Express، روسیه در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰ فروند Su-34، شش فروند Su-35S، شش فروند Su-57 و دو فروند Su-30 دریافت کرده است.

همین گزارش همچنین برآورد کرده بود که روسیه ممکن است در سال ۲۰۲۵ و سه ماه نخست سال ۲۰۲۶ در مجموع حدود ۲۰ فروند Su-35S دریافت کرده باشد.

این ارقام به‌خوبی نشان می‌دهند که در شرایط فعلی، تولید جنگنده‌های نسل چهارم پیشرفته همچنان نقش بسیار مهم‌تری در بازسازی و حفظ توان هوایی روسیه نسبت به Su-57 دارد.

آمریکا و چین در سطح کاملاً متفاوتی قرار دارند

وقتی صحبت از تعداد جنگنده‌های نسل پنجم می‌شود، روسیه فاصله بسیار زیادی با آمریکا و چین دارد.

هدف فعلی روسیه برای خرید ۷۶ فروند Su-57 حتی از نظر مقیاس نیز بیشتر با برنامه برخی قدرت‌های متوسط مانند استرالیا قابل مقایسه است تا ناوگان‌های گسترده آمریکا و چین.

برای نمونه، در سال ۲۰۲۴ ناظران OSINT ظاهراً توانستند نشانه‌هایی از رسیدن تولید J-20 چین به محدوده ۳۰۰ فروند را شناسایی کنند. پس از مشاهده شماره جدید روی یکی از هواپیماها، برخی تحلیلگران این احتمال را مطرح کردند که تعداد واقعی J-20های چین ممکن است حتی از ۵۰۰ فروند نیز عبور کرده باشد.

البته تعیین تعداد دقیق جنگنده‌های J-20 به دلیل نبود آمار رسمی و مستمر از سوی چین دشوار است، اما حتی محافظه‌کارانه‌ترین برآوردها نیز نشان می‌دهند که ناوگان J-20 چین چندین برابر Su–57 روسیه است.

چین علاوه بر J-20، توسعه و ورود J-35 را نیز دنبال می‌کند و به این ترتیب در حال گسترش سبد جنگنده‌های نسل پنجم خود است.

در سوی دیگر، آمریکا همچنان با اختلاف بسیار زیاد بزرگ‌ترین دارنده جنگنده‌های نسل پنجم عملیاتی در جهان محسوب می‌شود.

برنامه F-35 آمریکا به‌تنهایی شامل خرید مجموعاً ۲۴۵۶ فروند برای نیروی هوایی، تفنگداران دریایی و نیروی دریایی این کشور است.

برآورد می‌شود نیروی هوایی آمریکا حدود ۵۰۰ فروند F-35، تفنگداران دریایی حدود ۲۵۰ فروند و نیروی دریایی نیز بیش از ۷۰ فروند از این جنگنده‌ها را در اختیار داشته باشند.

اگر حدود ۱۸۵ فروند F-22 Raptor را نیز به این مجموعه اضافه کنیم، تعداد جنگنده‌های نسل پنجم عملیاتی آمریکا به محدوده ۱۰۰۰ فروند می‌رسد.

در نتیجه، اگر برآوردهای مربوط به ناوگان روسیه را درست بدانیم، چین ممکن است حدود ۲۰ برابر روسیه جنگنده نسل پنجم در اختیار داشته باشد و تعداد جنگنده‌های نسل پنجم آمریکا نیز حدود ۴۰ برابر روسیه باشد.

جمع‌بندی

بررسی تعداد جنگنده‌های نسل پنجم نشان می‌دهد که Su-57 روسیه هنوز از نظر تعداد فاصله زیادی با F-35 های آمریکا و بسیاری از کشورهای دارنده این جنگنده دارد. برآوردهای موجود تعداد Su-57 های عملیاتی روسیه در اواسط سال ۲۰۲۶ را حدود ۲۰ تا ۳۰ فروند قرار می‌دهند؛ رقمی که حتی از ناوگان فعلی کشورهایی مانند نروژ و استرالیا نیز کمتر است.

نکته مهم‌تر این است که روسیه برخلاف آمریکا و چین، هنوز تولید انبوه جنگنده نسل پنجم را در مقیاسی بسیار بزرگ دنبال نکرده و بخش قابل توجهی از ظرفیت صنعت هوایی خود را همچنان به جنگنده‌های خانواده Su-30، Su-35 و Su-34 اختصاص داده است.

از طرف دیگر، آمریکا و چین نه‌تنها ناوگان‌های بسیار بزرگ‌تری از جنگنده‌های نسل پنجم در اختیار دارند، بلکه هم‌زمان روی نسل‌های بعدی هواپیماهای رزمی نیز سرمایه‌گذاری می‌کنند.

بنابراین، مسئله اصلی درباره Su-57 در حال حاضر تنها تعداد آن نیست؛ بلکه سرعت تولید، بلوغ فناوری، میزان استفاده عملیاتی و توانایی روسیه برای حفظ و توسعه این برنامه در شرایط تحریم و فشار اقتصادی نیز اهمیت زیادی دارد. اگر برنامه ۷۶ فروندی روسیه طبق هدف اولیه تکمیل شود، Su-57 می‌تواند به یک ستون مهم در نیروی هوایی این کشور تبدیل شود؛ اما از نظر مقیاس، همچنان با ناوگان‌های عظیم نسل پنجم آمریکا و چین فاصله خواهد داشت.