ال‌نینو چیست؛ بررسی کامل پدیده ال‌نینو و احتمال حضور در ایران
ال‌نینو چیست؛ بررسی کامل پدیده ال‌نینو و احتمال حضور در ایران
احتمال ادامه یافتن شرایط ال‌نینو در ماه‌های پیش‌رو، بار دیگر توجه‌ها را به وضعیت بارش، سیلاب و شرایط آبی ایران جلب کرده است. هم‌زمان با مطرح شدن این احتمال، مسئولان بر ضرورت آماده‌سازی زیرساخت‌ها و کاهش خسارت‌های احتمالی ناشی از بارندگی‌های شدید تأکید کرده‌اند؛ چرا که اگرچه نمی‌توان تمام پیامدهای بارش‌های سنگین را از بین برد، اما می‌توان با اقدامات پیشگیرانه شدت خسارت‌ها را کاهش داد.
چشم‌اندازهای اقلیمی نشان می‌دهند که شرایط ال‌نینویی می‌تواند تا زمستان ۱۴۰۵ و اوایل سال ۱۴۰۶ ادامه داشته باشد. البته وجود ال‌نینو به این معنا نیست که تمام نقاط ایران الزاماً بارندگی بیشتری خواهند داشت. بررسی دوره‌های گذشته نشان می‌دهد ارتباط میان این پدیده و افزایش بارش در ایران، به‌ویژه در بخش‌هایی از غرب کشور، همیشه یکسان نبوده و در بعضی سال‌های ال‌نینویی حتی بارش کشور پایین‌تر از میانگین معمول ثبت شده است.دراین مقاله از ویانامگ به بررسی کامل این موضوع میپردازیم.
احتمال بارش‌های شدید؛ ایران چگونه باید آماده شود؟
عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، با اشاره به احتمال وقوع شرایط ال‌نینویی، بر اهمیت آمادگی پیش از آغاز بارش‌های شدید تأکید کرده است. به گفته او، جلوگیری کامل از تمام خسارت‌های ناشی از بارندگی‌های سنگین امکان‌پذیر نیست، اما می‌توان با اجرای اقدامات پیشگیرانه، از غافلگیر شدن کشور در برابر شرایط احتمالی آینده جلوگیری کرد.
بر اساس چشم‌اندازهای فصلی و خروجی مدل‌های اقلیمی، ادامه شرایط ال‌نینویی تا زمستان ۱۴۰۵ و ابتدای ۱۴۰۶ محتمل است. این وضعیت در برخی نقاط جهان می‌تواند مسیر سامانه‌های بارشی را تغییر دهد و احتمال وقوع بارش‌های حدی و مخاطرات هیدرومتئورولوژیک را افزایش دهد. با این حال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که بارش در تمام مناطق ایران حتماً بیشتر خواهد شد.
رفتار بارندگی ایران در دوره‌های گذشته نیز چنین برداشتی را تأیید نمی‌کند. هرچند در برخی دوره‌های ال‌نینویی، به‌خصوص در غرب ایران، ارتباط قابل توجهی میان این پدیده و افزایش بارش دیده شده است، اما در برخی سال‌ها نیز با وجود وقوع ال‌نینو، میزان بارش کشور پایین‌تر از حد نرمال بوده است. بنابراین، ال‌نینو را باید یک عامل اثرگذار بر الگوهای جوی دانست، نه تضمینی برای افزایش بارندگی در همه نقاط ایران.
مهم‌ترین اقدامات برای مقابله با سیلاب چیست؟
عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، نیز بر ضرورت آمادگی برای مواجهه با بارندگی‌های شدید و سیلاب‌های احتمالی تأکید کرده است. از نگاه او، یکی از مهم‌ترین اقدامات این است که احتمال وقوع بارش و سیلاب جدی گرفته شود و دستگاه‌های مسئول از قبل برای آن آماده باشند.
یکی از این اقدامات، لایروبی آبگذرها، مسیرهای عبور آب، تقاطع‌ها و مسیر رودخانه‌ها است. پل‌هایی که مسیر رودخانه‌ها یا آبراهه‌ها را قطع می‌کنند نیز باید بررسی شوند تا در زمان بارندگی شدید، مانعی برای جریان آب ایجاد نکنند. علاوه بر این، لایروبی کانال‌های زهکش شهری نیز اهمیت زیادی دارد و می‌تواند در کنترل روان‌آب‌ها مؤثر باشد.
سدها نیز باید برای مدیریت و مهار سیلاب آمادگی لازم را داشته باشند. در زمان صدور هشدار بارندگی یا سیل، مهم‌ترین توصیه به شهروندان این است که به حریم رودخانه‌ها و مسیرهای سیلابی نزدیک نشوند. رعایت این موضوع می‌تواند از به خطر افتادن جان افراد، خانواده‌ها و همچنین خسارت به وسایل و اموال جلوگیری کند.
به گفته سخنگوی صنعت آب کشور، هشدارهای لازم به دستگاه‌ها و همکاران مربوطه داده شده است. همچنین عملیات لایروبی به‌طور مستمر انجام می‌شود و سالانه حدود هزار کیلومتر مسیر لایروبی می‌شود. برای سدها نیز برنامه‌های مربوط به آبگیری و تله‌اندازی سیلاب تدوین شده و روند اطلاع‌رسانی ادامه دارد. همچنین وظایف مربوط به پیش از سیلاب، زمان وقوع سیلاب و دوره پس از آن دوباره به دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط ابلاغ شده تا مسئولیت‌ها در هر مرحله مشخص باشد.
افزایش بارش چه تأثیری بر وضعیت اقتصادی و منابع آب دارد؟
بارندگی مناسب تنها از نظر کاهش خطر خشکسالی اهمیت ندارد و می‌تواند روی بخش‌هایی از کشاورزی و منابع طبیعی نیز اثر بگذارد. در سال‌هایی که میزان بارش بهتر باشد، کشت‌های آبی در مناطقی که امکان ذخیره و تأمین آب وجود دارد، می‌توانند شرایط مناسب‌تری پیدا کنند.
افزایش بارش همچنین می‌تواند به بهبود وضعیت تالاب‌ها کمک کند و روند کاهش ذخایر آبخوان‌ها را تا حدی کندتر سازد. با این حال، نباید تصور کرد که یک سال پربارش به‌تنهایی می‌تواند تمام مشکلات آبی کشور را برطرف کند.
حتی در صورت وقوع بارش‌های مناسب، اگر آبخوان‌ها به شکل پایدار احیا نشوند، نمی‌توان انتظار داشت بدهی مزمن کشور به منابع آب زیرزمینی جبران شود یا ایران هر سال به شرایط مطلوب آبی برسد. بنابراین، افزایش بارندگی فرصتی برای بهبود وضعیت منابع آب است، اما به‌تنهایی راه‌حل بحران بلندمدت آب کشور محسوب نمی‌شود.
ال‌نینو دقیقاً چیست؟
ال‌نینو یکی از فازهای چرخه اقلیمی اقیانوس آرام است که در بخش استوایی این اقیانوس شکل می‌گیرد. مهم‌ترین ویژگی آن، افزایش غیرمعمول دمای آب‌های بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام است؛ تغییری که می‌تواند فراتر از خود اقیانوس، بر جریان‌های دریایی و الگوهای گردش جو نیز تأثیر بگذارد.
تغییرات ایجادشده در اقیانوس و جو ممکن است پیامدهایی بسیار دورتر از محل اصلی شکل‌گیری ال‌نینو داشته باشند. به همین دلیل، این پدیده یکی از عوامل مهم در تغییر الگوهای آب‌وهوایی مناطق مختلف جهان محسوب می‌شود.
چرخه اقلیمی مرتبط با ال‌نینو و لانینا را می‌توان در سه حالت کلی بررسی کرد:
- فاز خنثی: شرایط معمول میان دو فاز گرم و سرد
- ال‌نینو: فاز گرم چرخه
- لانینا: فاز سرد چرخه
ال‌نینو و لانینا چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
لانینا نیز یکی از فازهای چرخه ENSO است، اما برخلاف ال‌نینو با سردتر شدن غیرعادی آب‌های بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی همراه می‌شود. نام لانینا در زبان اسپانیایی به معنای «دختر کوچک» است و در مقابل ال‌نینو که به معنای «پسر کوچک» است، به کار می‌رود.
به زبان ساده، زمانی که دمای آب در محدوده مورد بررسی نسبت به شرایط معمول افزایش پیدا کند، وارد فاز گرم یا ال‌نینو می‌شویم و اگر دما به شکل معناداری پایین‌تر از مقدار طبیعی قرار بگیرد، شرایط به سمت لانینا می‌رود. در متن حاضر، این مرز حدود نیم درجه سانتی‌گراد نسبت به وضعیت نرمال در نظر گرفته شده است.
بنابراین، ال‌نینو و لانینا دو سوی متفاوت یک چرخه اقلیمی هستند که هرکدام می‌توانند الگوهای باد، دما و بارش را در مناطق مختلف جهان تغییر دهند.
آیا خود پدیده ال‌نینو وارد ایران می‌شود؟
گاهی در اخبار یا گفت‌وگوهای عمومی گفته می‌شود که «ال‌نینو به ایران رسیده است»، اما این عبارت از نظر علمی دقیق نیست. ال‌نینو در ایران شکل نمی‌گیرد؛ منشأ اصلی آن به آب‌های اقیانوس آرام در نزدیکی خط استوا مربوط می‌شود.
دلیل مطرح شدن نام ایران در ارتباط با این پدیده، تأثیرات گسترده‌ای است که تغییرات اقیانوس آرام می‌تواند بر گردش عمومی جو داشته باشد. تغییر دمای آب و شرایط جوی در یک نقطه از جهان می‌تواند زنجیره‌ای از تغییرات را در الگوهای جوی ایجاد کند و در نهایت، مناطق بسیار دورتر را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین، ایران در محل شکل‌گیری ال‌نینو قرار ندارد، اما می‌تواند پیامدهای غیرمستقیم این پدیده را تجربه کند. البته شدت و نوع این تأثیر در ایران به عوامل مختلفی بستگی دارد و نمی‌توان آن را با مناطقی که در نزدیکی اقیانوس آرام قرار دارند یکسان دانست.
چرا ال‌نینو می‌تواند میانگین دمای جهان را بالا ببرد؟
در دوره‌هایی که ال‌نینو فعال است، میانگین دمای جهانی معمولاً افزایش پیدا می‌کند. گرم‌تر شدن سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام می‌تواند الگوهای گردش هوا را تغییر دهد و در نتیجه، نحوه توزیع گرما در نقاط مختلف زمین نیز دستخوش تغییر شود.
با این حال، افزایش دمای مرتبط با ال‌نینو را نباید با گرمایش جهانی و تغییر اقلیم یکی دانست. ال‌نینو یک نوسان طبیعی و دوره‌ای در سامانه اقلیمی زمین است، در حالی که تغییر اقلیم به روندهای بلندمدت مربوط می‌شود.
زمانی که یک دوره ال‌نینو با روند گرمایش ناشی از تغییر اقلیم هم‌زمان شود، افزایش دمای ثبت‌شده ممکن است بیشتر از مقداری باشد که تنها بر اساس شرایط معمول اقلیمی انتظار می‌رود. به همین دلیل، ال‌نینو می‌تواند در برخی سال‌ها به افزایش موقت دمای جهانی کمک کند، اما علت اصلی روند بلندمدت گرمایش زمین محسوب نمی‌شود.
تفاوت ال‌نینو با تغییر اقلیم چیست؟
ال‌نینو و تغییر اقلیم دو مفهوم متفاوت هستند، هرچند ممکن است هنگام بررسی رکوردهای دمایی یا شرایط غیرعادی آب‌وهوایی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
ال‌نینو یک نوسان طبیعی و دوره‌ای در سیستم اقلیمی است که منشأ آن در اقیانوس آرام است. این پدیده می‌تواند برای مدتی الگوهای دما، بارش و گردش جو را در بخش‌های مختلف جهان تغییر دهد، اما اثر آن ماهیتی دوره‌ای و موقتی دارد.
در طرف دیگر، تغییر اقلیم به تغییرات بلندمدت در سامانه آب‌وهوایی زمین گفته می‌شود. افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای و گرمایش جهانی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با این روند هستند و آثار آن می‌تواند در بازه‌های زمانی طولانی‌تری ادامه داشته باشد.
در نتیجه، نمی‌توان ال‌نینو را عامل ایجاد تغییر اقلیم دانست. بهتر است آن را پدیده‌ای جداگانه در نظر گرفت که در برخی دوره‌ها می‌تواند روی روند گرمایشی موجود اثر بگذارد و باعث شود دمای یک بازه مشخص، بیشتر از سطح مورد انتظار باشد.
ال‌نینو چه تأثیری بر دمای ایران می‌گذارد؟
ایران فاصله زیادی با محل اصلی شکل‌گیری ال‌نینو دارد؛ به همین دلیل، اثر این پدیده بر دمای کشور مستقیم و یکسان نیست. با این حال، تغییراتی که ال‌نینو در گردش جو ایجاد می‌کند، ممکن است به شکل غیرمستقیم شرایط دمایی ایران را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، در برخی دوره‌ها ممکن است بخشی از تغییرات دمایی کشور با شرایط ناشی از ال‌نینو ارتباط داشته باشد، اما نمی‌توان افزایش دمای ایران را تنها به این پدیده نسبت داد. عوامل مختلف جوی و اقلیمی در تعیین دمای کشور نقش دارند و ال‌نینو تنها یکی از عوامل احتمالی در این میان است.
جمع‌بندی نهایی
ال‌نینو یکی از پدیده‌های مهم چرخه اقلیمی زمین است که منشأ آن در اقیانوس آرام قرار دارد، اما آثارش می‌تواند به نقاط مختلف جهان برسد. احتمال ادامه شرایط ال‌نینویی تا زمستان ۱۴۰۵ و اوایل ۱۴۰۶ باعث شده موضوع بارش‌های شدید، سیلاب و آمادگی زیرساخت‌ها بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
با این حال، وقوع ال‌نینو به معنای قطعی بودن افزایش بارش در تمام مناطق ایران نیست. تجربه دوره‌های گذشته نشان داده است که رابطه میان این پدیده و بارندگی ایران پیچیده است و می‌تواند در مناطق مختلف نتایج متفاوتی داشته باشد. به همین دلیل، مهم‌ترین اقدام، پیش‌بینی دقیق، آماده‌سازی زیرساخت‌ها، لایروبی مسیرهای عبور آب، مدیریت سدها و رعایت هشدارهای ایمنی در زمان بارندگی است.
از سوی دیگر، اگر شرایط بارشی مناسب ایجاد شود، می‌تواند به کشاورزی، تالاب‌ها و منابع آب کمک کند، اما یک سال پربارش به‌تنهایی نمی‌تواند مشکلات مزمن منابع آب زیرزمینی و بحران آبی کشور را برطرف کند. در نهایت، ال‌نینو را باید یک پدیده موقت اقلیمی دانست که می‌تواند در کنار سایر عوامل جوی و روند بلندمدت تغییر اقلیم، بر شرایط آب‌وهوایی ایران و جهان اثر بگذارد.