زردی نوزاد از تشخیص تا درمان
صفر تا صد زردی نوزاد: علائم هشداردهنده، مدت زمان و مراقبتهای کلیدی
زردی نوزاد از تشخیص تا درمان
زردی نوزاد از تشخیص تا درمان، یکی از مشکلات رایج و اغلب بیخطر در روزهای ابتدایی زندگی نوزاد است که عمدتا با نظارت و مراقبت مناسب برطرف میشود. شناخت انواع زردی، میزان خطرناک بودن آن، و توجه به علائم هشداردهنده از جمله اقدامات مهمی است که والدین باید برای حفظ سلامت نوزاد خود انجام دهند. در مواردی که زردی شدید باشد، اقدامات درمانی مانند نوردرمانی یا تعویض خون تحت نظر پزشک ضرورت پیدا میکند.
طبق آمار، حدود ۶۰ درصد نوزادانی که با وزن طبیعی به دنیا میآیند و ۸۰ درصد نوزادان نارس در هفته اول زندگی دچار زردی میشوند. این زردی ممکن است تنها در سفیدی چشم ظاهر شود یا تمام پوست بدن را در بر بگیرد.
زردی در نوزادان به تغییر رنگ پوست و چشمها گفته میشود که ناشی از تجمع مادهای به نام بیلیروبین در خون نوزاد است. بیلیروبین مادهای زرد رنگ است که هنگام تجزیه گلبولهای قرمز در بدن تولید میشود. در دوران بارداری، کبد مادر وظیفه حذف بیلیروبین از بدن جنین را بر عهده دارد. اما پس از تولد، کبد نوزاد باید خودش این وظیفه را انجام دهد. اگر کبد نوزاد هنوز به طور کامل رشد نکرده باشد، نمیتواند بهخوبی بیلیروبین را دفع کند. در نتیجه، سطح این ماده در خون بالا رفته و باعث زردی پوست و چشمهای نوزاد میشود. این وضعیت اغلب ظرف چند هفته بهطور طبیعی برطرف میشود. با این حال، پزشک باید وضعیت نوزاد را از نظر شدت زردی بررسی کند، زیرا در موارد نادر، زردی شدید و درماننشده میتواند منجر به آسیبهای مغزی شود.
علائم اصلی زردی نوزاد چیست؟
اصلیترین و واضحترین علامت، زرد شدن پوست است که معمولاً از سر و صورت شروع شده و به سمت قفسه سینه، شکم و در برخی موارد دستها و پاها گسترش مییابد. اگر به آرامی روی پوست نوزاد (مثلاً پیشانی یا بینی) فشار دهید و لکه زردی باقی بماند، نشاندهنده زردی است.
سایر علائمی که باید به آنها توجه کنید عبارتاند از:
- زرد شدن کف دستها و پاها
- زرد شدن سفیدی چشمها و درون دهان
- ادرار زرد تیره (توجه داشته باشید که ادرار نوزاد تازه متولد شده باید بیرنگ باشد).
- مدفوع کمرنگ (مدفوع نوزاد تازه متولد شده باید زرد یا نارنجی باشد).
- خوابآلودگی یا بیحالی
- بیاشتهایی یا خوب شیر نخوردن
انواع زردی در نوزادان
زردی در نوزادان به چند نوع مختلف تقسیم میشود که هر یک ویژگیهای خاص خود را دارند:
- زردی فیزیولوژیکی
- زردی شیردهی
- زردی شیر مادر
- زردی ناشی از بیماریهای دیگر
شایعترین نوع زردی در نوزادان، زردی فیزیولوژیکی است. این نوع زردی طبیعی بوده و عمدتا در روز دوم یا سوم زندگی نوزاد ظاهر میشود. با رشد کبد و افزایش توانایی آن در دفع بیلیروبین، این زردی بهتدریج کاهش یافته و ظرف دو هفته بهطور کامل برطرف میشود. زردی فیزیولوژیکی معمولا بیخطر است و نیاز به درمان خاصی ندارد.
این نوع زردی در نوزادانی که با شیر مادر تغذیه میشوند بیشتر دیده میشود. زردی شیردهی در هفته اول زندگی نوزاد رخ میدهد و دلیل آن کافی نبودن میزان شیر مادر است. این مشکل میتواند به دلیل تاخیر در تولید شیر یا مشکلات در شیردهی باشد. زردی شیردهی ممکن است زمان بیشتری برای بهبود نیاز داشته باشد.
زردی شیر مادر با زردی شیردهی متفاوت است. در این نوع زردی، برخی ترکیبات موجود در شیر مادر میتوانند فرآیند تجزیه بیلیروبین در کبد نوزاد را کند کنند. این امر باعث تجمع بیلیروبین و ادامه زردی میشود. زردی شیر مادر به طور معمول بعد از هفته اول ظاهر میشود و ممکن است تا یک ماه یا بیشتر ادامه داشته باشد.
در مواردی که نوزاد به دلیل یک بیماری زمینهای دچار زردی میشود، این نوع زردی ممکن است پیچیدهتر و نیازمند درمان تخصصی باشد.
زردی نوزادان بر اساس میزان بیلی روبین موجود در خون آنها سنجیده میشود. این عارضه اگر در روزهای اول پس از تولد به سطح ۱۳ تا ۱۴ یا حتی ۱۵ تا ۱۷ برسد، خطرناک است و باید سریعا به پزشک مراجعه شود. بالاترین حد خطر زردی، زمانی است که میزان بیلی روبین به عدد ۲۵ برسد. در این شرایط پزشک با بررسی وضعیت فیزیکی نوزاد، سن او و نتایج آزمایش خون، نوع درمان مناسب را مشخص میکند.
زردی نوزاد چقدر طول میکشد؟
معمولاً علائم زردی ۲ تا ۳ روز پس از تولد بروز میکند. در اغلب موارد، این وضعیت خود به خود و بدون نیاز به درمان خاصی، تا زمانی که نوزاد به دو هفتگی برسد، برطرف میشود. در نوزادان نارس، ممکن است که زردی کمی دیرتر (۵ تا ۷ روز بعد از تولد) شروع شده و تا سه هفته طول بکشد. زردی مرتبط با شیر مادر میتواند طولانیتر باشد و حتی تا یک ماه یا بیشتر (تا حدود ۳ ماه) ادامه یابد، اما در اکثر مواقع جای نگرانی نیست.
چرا نوزاد دچار زردی میشود؟
دلیل اصلی زردی، افزایش بیلیروبین در خون است (که به آن هایپربیلیروبینمی میگویند). بیلیروبین یک ماده زردرنگ است که از تجزیه طبیعی گلبولهای قرمز قدیمی در بدن تولید میشود. شایع بودن زردی در نوزادان به دو دلیل است:
- افزایش تولید بیلیروبین: نوزادان گلبولهای قرمز بیشتری دارند که با سرعت بالاتری شکسته و جایگزین میشوند.
- کبد نارس: کبد نوزاد هنوز به طور کامل رشد نکرده و توانایی پایینتری در تبدیل و دفع موثر بیلیروبین از طریق صفرا و دستگاه گوارش دارد. به همین دلیل، بیلیروبین در خون تجمع پیدا میکند.
- تا دو هفتگی، کبد نوزاد رشد بیشتری کرده و قادر است بیلیروبین را به خوبی دفع کند، و به این ترتیب زردی بهبود مییابد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
همه نوزادان ظرف ۷۲ ساعت پس از تولد از نظر زردی موردبررسی قرار میگیرند. با این حال، باید در خانه نیز هوشیار باشید. در صورت مشاهده هرگونه علامت زردی، فوراً با ماما یا پزشک مشورت کنید.
مراجعه به پزشک ضروری است اگر:
علائم زردی در ۲۴ ساعت اول پس از تولد بروز کند (این میتواند نشانه یک بیماری زمینهای باشد).
- زردی به سرعت پیشرفت کند.
- نوزاد بسیار خوابآلود یا بیحال باشد.
- نوزاد خوب شیر نخورد یا بیاشتها باشد.
- زردی پس از دو هفتگی (یا سه هفتگی در نوزادان نارس) بهبود نیابد.
تشخیص و درمان زردی نوزاد
پزشک یا ماما معمولاً با معاینه چشمی، رنگ پوست و سفیدی چشمها را بررسی میکنند. برای اندازهگیری دقیق سطح بیلیروبین، دو روش اصلی وجود دارد:
- آزمایش زردی با دستگاه (بیلیروبینسنج): دستگاهی که نور خاصی را روی پوست میتاباند و غلظت بیلیروبین را محاسبه میکند. این روش معمولاً ابتدا استفاده میشود.
- آزمایش خون: در این روش، نمونه خون از پاشنه پای نوزاد گرفته شده و سطح بیلیروبین در آزمایشگاه بررسی میشود. اگر زردی در روز اول بروز کند یا نتیجه دستگاه بالا باشد، از این تست استفاده میشود.
درمان
در اکثر موارد، زردی نیازی به درمان ندارد و خود به خود برطرف میشود. مهم است که نوزاد را به خوبی تغذیه کنید (با شیر مادر یا شیر خشک) و در صورت لزوم، او را برای شیر خوردن بیدار کنید تا دفع بیلیروبین از طریق مدفوع تسهیل شود. تنها زمانی که سطح بیلیروبین خیلی بالا باشد، درمان لازم است تا از آسیب مغزی جلوگیری شود.
دو روش اصلی درمانی در بیمارستان عبارتاند از:
- نوردرمانی (Phototherapy): نوزاد زیر نور با طول موج خاص قرار میگیرد. این نور بیلیروبین را به شکلی تبدیل میکند که کبد راحتتر آن را دفع کند.
- تعویض خون (Exchange Transfusion): در موارد شدید، خون نوزاد با خون اهدایی جایگزین میشود تا سطح بیلیروبین به سرعت پایین بیاید. این روش بسیار نادر است.
درمانهای خانگی زردی نوزاد:
اگر زردی نوزاد خفیف باشد، میتوان از روشهای خانگی نیز برای کمک به کاهش آن استفاده کرد.
یکی از روشهای رایج، استفاده از نور مهتابی است. برای این کار:
- دو یا سه لامپ مهتابی ۶۰ سانتیمتری را زیر یک میز یا چهارپایه نصب کنید.
نوزاد را در فاصله ۶۰ تا ۸۰ سانتیمتری این لامپها، بدون لباس (بهجز پوشک) قرار دهید. - چشمهای نوزاد را با یک پارچه تمیز و نرم بپوشانید تا آسیب نبیند.
برای جلوگیری از سرماخوردگی نوزاد، اطراف میز یا چهارپایه را با پتو بپوشانید. توجه داشته باشید که روشهای خانگی تنها در موارد زردی خفیف موثر هستند و در صورت بالا بودن میزان بیلی روبین، باید سریعا به پزشک مراجعه شود. - یکی از گزینههای اثرگذار و آسان برای درمان زردی نوزاد در خانه، اجاره دستگاه زردی نوزاد است. این دستگاهها با بهرهگیری از فناوری نوردرمانی به کاهش بیلی روبین در خون نوزاد کمک میکنند و امکان درمان در محیط آرام و امن خانه را فراهم میسازند. اجاره این دستگاهها از مراکز معتبر، گزینهای مناسب برای والدینی است که نمیخواهند نوزادشان مدت طولانی در بیمارستان بستری بماند.
زردی و شیردهی
شیر مادر خطر ایجاد زردی را کمی افزایش میدهد. این نوع زردی که به آن زردی شیر مادر میگویند، ممکن است طولانیتر باشد، اما معمولاً طبیعی است. مزایای شیر مادر برای نوزادان بسیار بیشتر از مضرات احتمالی آن در زردی خفیف است. در صورتی که زردی شدید نباشد، نیازی به قطع شیردهی نیست. حتی اگر نوزاد تحت درمان باشد، معمولاً توصیه میشود که شیردهی را ادامه دهد و مایعات بیشتری مصرف کند. فقط در موارد زردی بسیار شدید، ممکن است پزشک به طور موقت جایگزینی شیر خشک را توصیه کند.
عوارض نادر زردی نوزاد
اگر سطح بیلیروبین بسیار بالا باشد و درمان نشود، ممکن است که به مغز نفوذ کرده و منجر به آسیب مغزی دائمی شود. این وضعیت نادر کرنایکتروس (kernicterus) نام دارد که تقریباً در ۱ از هر ۱۰۰,۰۰۰ نوزاد رخ میدهد. به همین دلیل، تشخیص و پیگیری زردی نوزاد جدی و بسیار مهم است.
کلام آخر:
زردی نوزاد یکی از رایجترین اتفاقاتی است که در روزهای ابتدایی تولد دیده میشود و به طور طبیعی برطرف میشود. با این حال، گاهی اوقات شرایطی پیش میآید که نیاز به پیگیری یا حتی درمان دارد.
