راه رفتن در خواب یا خوابگردی(سومنامبولیسم): نشانه‌ها و علائم

خواب، این بخش حیاتی از زندگی انسان که حدود یک سوم از عمر ما را در بر می‌گیرد، هنوز هم مملو از شگفتی‌ها و رموز است. در حالی که بیشتر ما انتظار داریم هنگام خواب بدنمان در حالت استراحت کامل و سکون باشد، پدیده «خوابگردی» یا سومنامبولیسم (Sleepwalking/Somnambulism) این قاعده را بر هم می‌زند و ما را با سوالات عمیقی در مورد عملکرد مغز و رفتار انسان در حالت نیمه‌هوشیار مواجه می‌سازد.

راه رفتن در خواب، که یک اختلال پاراسومنیا (Parasomnia) محسوب می‌شود، تنها به یک پیاده‌روی ساده محدود نمی‌شود؛ این وضعیت می‌تواند طیفی از رفتارهای پیچیده از نشستن در بستر گرفته تا خروج از خانه را شامل شود.

درک این پدیده نه تنها از نظر علمی جذاب است، بلکه به دلیل پیامدهای بالقوه آن برای ایمنی فرد خوابگرد و اطرافیانش، از اهمیت بالایی برخوردار است.

این مقاله به بررسی عمیق پدیده راه رفتن در خواب یا خوابگردی خواهد پرداخت تا پاسخی برای این پرسش اساسی بیابد: چرا در خواب راه می‌رویم؟ ما با تشریح ماهیت این اختلال و زمان وقوع آن در چرخه‌های خواب، به بررسی دقیق نشانه‌ها و علائم کلیدی آن خواهیم پرداخت تا دیدگاهی جامع از این رفتار اسرارآمیز و چگونگی شناسایی آن ارائه دهیم.

فهرست محتوا

• خوابگردی (سومنامبولیسم) چیست؟
• علت خوابگردی؛ چه چیزی باعث راه رفتن در خواب می‌شود؟
• علائم و نشانه‌های راه رفتن در خواب (سومنامبولیسم)
• خطرات و پیامدهای راه رفتن در خواب
• زمان مراجعه به پزشک برای درمان خوابگردی
• تشخیص و درمان خوابگردی (سومنامبولیسم)
• جمع‌بندی (نتیجه‌گیری)
• سوالات متداول

راه رفتن در خواب  یا خوابگردی (سومنامبولیسم) چیست؟

خوابگردی یا سومنامبولیسم، یک نوع اختلال خواب طبقه‌بندی می‌شود که مشخصه اصلی آن انجام رفتارهای حرکتی و فعالیت‌های پیچیده در حالت خواب عمیق است. این پدیده به‌طور مشخص در عمیق‌ترین مرحله از چرخه‌ی خواب، یعنی خواب بدون حرکت سریع چشم (NREM)، رخ می‌دهد و اغلب در طول یک تا دو ساعت ابتدایی پس از به خواب رفتن آغاز می‌شود.

در طول یک دوره‌ی خوابگردی، فرد می‌تواند طیف وسیعی از فعالیت‌ها را انجام دهد؛ از نشستن صرف در بستر و راه رفتن در اتاق گرفته تا انجام فعالیت‌های روتین و پیچیده‌تر که معمولاً در بیداری انجام می‌شوند.

نکته قابل توجه درباره راه رفتن در خواب این است که با وجود باز بودن چشم‌ها و امکان انجام اعمال حرکتی، فرد در واقع همچنان در مرحله‌ی خواب عمیق قرار دارد و نسبت به محیط و اعمال خود آگاهی ندارد.

بر اساس معیارهای انجمن روانپزشکی آمریکا (APA)، خوابگردی تنها زمانی به عنوان یک اختلال بالینی در نظر گرفته می‌شود که تکرار و شدت آن به حدی باشد که منجر به پریشانی قابل توجه یا اختلال در عملکرد روزانه فرد گردد.

علت خوابگردی؛ چه چیزی باعث راه رفتن در خواب می‌شود؟

خوابگردی (سومنامبولیسم)، یک اختلال پیچیده‌ی خواب است که اگرچه شیوع بیشتری در کودکان دارد و اغلب با رسیدن به سنین نوجوانی فروکش می‌کند، اما در برخی افراد متوقف نمی‌شود یا حتی ممکن است در بزرگسالی شروع شود.

محققان درباره راه رفتن در خواب در کنار عوامل ژنتیکی که مؤلفه‌ی وراثتی این رفتار را نشان می‌دهند، چندین محرک محیطی، رفتاری و مرتبط با سلامتی را شناسایی کرده‌اند که می‌توانند زمینه‌ساز یا تحریک‌کننده‌ی دوره‌های خوابگردی باشند. درک این عوامل برای مدیریت و کاهش دفعات وقوع این پدیده ضروری است.

1.استرس و اضطراب

استرس و اضطراب به‌عنوان اختلال‌کننده‌های اصلی استراحت شبانه شناخته می‌شوند و دانشمندان معتقدند تنش‌های روزانه نقش مستقیمی در تحریک خوابگردی دارند. مطالعات معتبر در کلینیک‌های خواب نشان داده‌اند که رویدادهای استرس‌زای تجربه شده در طول روز، یکی از محرک‌های اصلی بروز اپیزودهای خوابگردی هستند.

برای کاهش سطح استرس روزانه و بهبود کیفیت خواب که به‌نوبه‌ی خود می‌تواند در کاهش خوابگردی مؤثر باشد، تکنیک‌هایی مانند ورزش منظم، تمرین ذهن‌آگاهی، محدود کردن مصرف کافئین، انجام ورزش‌های تنفسی و یوگا توصیه می‌شوند.

2. محرومیت از خواب و خستگی

کم‌خوابی یا محرومیت مزمن از خواب، یکی از عوامل قوی تحریک‌کننده خوابگردی است. افرادی که به‌اندازه‌ی کافی نمی‌خوابند، مستعدتر به تجربه خوابگردی هستند.

تحقیقاتی که با استفاده از اسکن‌های MRI بر روی مغز افراد دارای سابقه خوابگردی انجام شده، تأیید کرده است که محرومیت از خواب به طور مستقیم تعداد دفعات بروز اپیزودهای خوابگردی را افزایش می‌دهد.

3. میگرن و سردردهای مزمن

وجود میگرن مزمن می‌تواند ریسک ابتلای فرد به خوابگردی را افزایش دهد. در یک مطالعه در سال ۲۰۱۵، محققان با مصاحبه با بیماران مبتلا به خوابگردی مکرر، متوجه یک ارتباط قوی و قابل توجه بین راه رفتن در خواب و سابقه سردردهای مادام‌العمر، به‌ویژه میگرن، شدند.

4. تب و بیماری‌های همراه با تب

خوابگردی، به‌ویژه در کودکان، اغلب با بیماری‌هایی که منجر به تب می‌شوند، مرتبط دانسته شده است. تب می‌تواند علاوه بر خوابگردی، باعث بروز وحشت‌های شبانه نیز شود؛ وحشت‌های شبانه نوع دیگری از پاراسومنیا هستند که در آن فرد ممکن است جیغ بزند، دست و پا بزند یا در تلاش برای فرار از تصورات ترسناک باشد.

5. اختلالات تنفسی و آسم

اختلالات تنفسی مانند آپنه انسدادی خواب (OSA)، که با قطع تنفس برای مدت کوتاهی در طول خواب مشخص می‌شود، با افزایش احتمال خوابگردی مرتبط است. افرادی که مبتلا به آپنه انسدادی خواب شدید هستند، نسبت به کسانی که شکل خفیف‌تری از آن را دارند، احتمال بیشتری برای راه رفتن در خواب دارند.

همچنین، گزارش‌هایی مبنی بر خوابگردی در کودکان مبتلا به آسم وجود دارد؛ آسم می‌تواند باعث اختلال در خواب و خستگی شود و علاوه بر این، مصرف برخی داروهای آسم مانند مونته لوکاست در برخی کودکان به‌عنوان عامل تحریک‌کننده خوابگردی گزارش شده است.

6. رفلاکس اسید معده به مری (GERD)

بیماری رفلاکس معده به مری (GERD)، که در آن محتویات اسیدی معده به مری بازمی‌گردد و باعث سوزش سر دل می‌شود، می‌تواند خواب را مختل کند.

از آنجایی که علائم رفلاکس در بسیاری از افراد در طول شب تشدید می‌شود، افراد مبتلا به GERD و سایر اختلالات گوارشی بیشتر مستعد اختلالات خواب، از جمله خوابگردی هستند. این اختلال در خواب ناشی از GERD، منجر به خستگی طولانی‌مدت می‌شود که این خستگی به‌نوبه‌ی خود، زمینه را برای بروز خوابگردی فراهم می‌کند.

7. بیماری پارکینسون و اختلال REM

بیماری پارکینسون یک اختلال عصبی پیش‌رونده است که بر توانایی فرد در کنترل حرکات تأثیر می‌گذارد. این بیماری می‌تواند مناطقی از مغز که هم حرکت و هم خواب را کنترل می‌کنند، تحت تأثیر قرار دهد.

به‌طور طبیعی، در طول مرحله خواب با حرکت سریع چشم (REM)، که مرحله‌ی رؤیا دیدن است، مغز سیگنالی برای فلج موقت عضلات اسکلتی ارسال می‌کند تا مانع از انجام حرکات فیزیکی در واکنش به محتوای رؤیاها شود و از آسیب دیدن فرد یا اطرافیان جلوگیری کند. برخی پژوهش‌ها حاکی از آن است که بیماری پارکینسون ممکن است این مکانیسم فلج‌کننده را مختل کرده و مانع از انجام کامل آن شود.

این اختلال در فلج عضلانی می‌تواند منجر به بروز رفتارهای حرکتی پیچیده در خواب، از جمله خوابگردی و سایر اختلالات حرکتی مرتبط با خواب (مانند اختلال رفتاری خواب REM) شود.

8. سندرم پای بی‌قرار (RLS)

در مورد ارتباط مستقیم سندرم پای بی‌قرار (RLS) و خوابگردی، هنوز در میان متخصصان خواب اجماع کاملی وجود ندارد. سندرم پای بی‌قرار با یک میل غیرقابل کنترل به حرکت دادن پاها، که اغلب با احساسات ناخوشایند همراه است، مشخص می‌شود و می‌تواند کیفیت خواب را به شدت کاهش دهد.

برخی از تحقیقات اولیه نشان می‌دهند که شیوع خوابگردی در افراد مبتلا به RLS بالاتر از جمعیت عمومی نیست. با این حال، مطالعات دیگری بر یک ارتباط غیرمستقیم تأکید دارند؛ به این صورت که برخی از داروهایی که برای درمان سندرم پای بی‌قرار تجویز می‌شوند، ممکن است خود عامل تحریک‌کننده یا تسهیل‌کننده‌ی اپیزودهای خوابگردی در برخی بیماران باشند. بنابراین، ارتباط دقیق این دو پدیده همچنان موضوع بحث و پژوهش است.

شایان ذکر است که تحقیقات جدید بر تأثیر عوامل دیگری نیز تأکید دارند. برای درک عمیق‌تر ارتباط بدن و خواب، پیشنهاد می‌شود مقاله “تأثیر مستقیم میکروب‌های بدن بر خواب“ را نیز مطالعه کنید، که به نقش شگفت‌انگیز فلور میکروبی روده در تنظیم چرخه‌های خواب و بیداری می‌پردازد.

9. تأثیر داروهای خاص بر خوابگردی

مصرف برخی داروهای تجویزی می‌تواند به‌عنوان یک محرک مستقیم برای اپیزودهای خوابگردی (سومنامبولیسم) عمل کند. این داروها با تأثیرگذاری بر چرخه‌ی خواب و مکانیسم‌های تنظیم‌کننده‌ی بیداری/خواب در مغز، می‌توانند موجب بیداری ناقص از خواب عمیق شوند که مشخصه‌ی اصلی خوابگردی است.

داروهایی که اغلب با افزایش ریسک راه رفتن در خواب مرتبط هستند، شامل موارد زیر می‌باشند:

• داروهای خواب‌آور (هیپنوتیک‌ها): به‌ویژه داروهایی مانند زولپیدم (Zolpidem)، که شناخته‌شده‌ترین داروی خواب‌آور مرتبط با این عارضه است و می‌تواند رفتارهای پیچیده‌ی خواب را تحریک کند.
• سدیم اکسیبات (Sodium Oxybate): دارویی که برای درمان نارکولپسی (حمله خواب) تجویز می‌شود، با افزایش خواب موج آهسته (خواب عمیق NREM)، در برخی موارد می‌تواند باعث خوابگردی شود.
• آگونیست‌های گیرنده بنزودیازپین: دسته‌ای از داروهای آرام‌بخش که برای درمان اضطراب و بی‌خوابی استفاده می‌شوند.
• داروهای ضدافسردگی: برخی از انواع داروهای ضدافسردگی، احتمالاً از طریق تأثیر بر مراحل خواب، می‌توانند با خوابگردی مرتبط باشند.
• داروهای ضدروان‌پریشی: داروهایی که برای مدیریت علائم اختلالات روان‌پزشکی استفاده می‌شوند.
• بتا بلوکرها: داروهایی که معمولاً برای درمان بیماری‌های قلبی و اضطراب استفاده می‌شوند.

علائم و نشانه‌های راه رفتن در خواب (سومنامبولیسم)

تشخیص فردی که در حال راه رفتن در خواب یا خوابگردی است، معمولاً با مشاهده‌ی رفتارهای حرکتی در حالی که به نظر می‌رسد فرد آگاه نیست، امکان‌پذیر است. مهم‌ترین نشانه‌ها و علائم خوابگردی شامل موارد زیر است:

۱. رفتارهای حرکتی در حالت خواب

فردی که در خواب راه می‌رود، ممکن است طیفی از فعالیت‌های فیزیکی را انجام دهد، که فراتر از راه رفتن ساده است. این فعالیت‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• نشستن ناگهانی در بستر و نگاه گیج به اطراف.
• بلند شدن و راه رفتن در اتاق یا در سراسر خانه.
• انجام فعالیت‌های روزمره پیچیده، مانند آماده کردن غذا یا غذا خوردن، حرف زدن (که معمولاً نامفهوم یا غیرمنطقی است)، و انجام کارهای روتین.
• تلاش برای بیرون رفتن از خانه یا رانندگی (که بسیار خطرناک است).
• انجام رفتارهای نامناسب، مانند ادرار کردن در مکان‌های غیرتوالت.
• انجام رفتار جنسی در خواب (سکسمونیا).

۲. ظاهر و حالت هوشیاری

یکی از کلیدی‌ترین نشانه‌ها برای متوجه شدن خوابگردی، حالت ظاهری فرد است:

• نگاه ثابت و بی‌روح: چشمان فرد خوابگرد معمولاً باز است، اما نگاهی ثابت، شیشه‌ای یا خالی از احساس دارد و به نظر نمی‌رسد که به محیط توجهی داشته باشد.
• عدم واکنش به محرک‌ها: هنگامی که تلاش می‌کنید توجه فرد خوابگرد را جلب کنید یا با او صحبت کنید، او معمولاً واکنشی نشان نمی‌دهد یا واکنش‌هایی بسیار کند و نامتناسب دارد؛ زیرا در واقع در مرحله عمیق خواب است.

۳. فراموشی پس از بیداری

هنگامی که دوره‌ی خوابگردی پایان می‌یابد و فرد از خواب بیدار می‌شود، اغلب اوقات:

• عدم یادآوری: فرد مبتلا، هیچ خاطره‌ای از راه رفتن یا فعالیت‌های خود در طول شب ندارد.
• گیجی و سردرگمی: اگر فردی که در حال خوابگردی است را مستقیماً بیدار کنید، ممکن است بسیار گیج، مبهوت و برای مدت کوتاهی ناآگاه از مکان و زمان باشد.

خطرات و پیامدهای راه رفتن در خواب

با وجود اینکه اغلب دوره‌های خوابگردی (سومنامبولیسم) بدون هیچ آسیبی به پایان می‌رسند، این اختلال پتانسیل بالایی برای ایجاد خطرات جدی دارد. فردی که در خواب راه می‌رود، در حالت نیمه‌هوشیار بوده و نسبت به محیط اطراف خود آگاهی کامل ندارد، که این امر ریسک آسیب‌دیدگی را به شدت افزایش می‌دهد.

این خطرات تنها به محیط خانه محدود نمی‌شود؛ برخی افراد ممکن است ناخودآگاه اقدام به انجام اعمال پرخطر مانند رانندگی کردن یا خروج از خانه کنند.

یک مطالعه‌ی جامع روی ۱۰۰ بیمار با سابقه‌ی خوابگردی مکرر، نشان داد که حدود ۵۷.۹ درصد از آن‌ها یا در طول اپیزودها آسیب دیده بودند یا به شخص دیگری آسیب رسانده بودند.

جراحات شایع شامل افتادن از پله‌ها، بریدگی‌ها، یا برخورد شدید با دیوارها و وسایل خانه است. از آنجایی که فرد خوابگرد می‌تواند هم به خود و هم به اطرافیانش آسیب بزند، توصیه می‌شود فرد را به آرامی از خواب بیدار کرده و به بستر هدایت کرد؛ هرچند باید توجه داشت که بیدار کردن ناگهانی ممکن است باعث گیجی، وحشت و سردرگمی شدید او شود.

زمان مراجعه به پزشک برای درمان خوابگردی

اگرچه پدیده‌ی راه رفتن در خواب یا خوابگردی در بسیاری از کودکان با رسیدن به دوران نوجوانی به‌طور طبیعی و بدون نیاز به درمان خاصی متوقف می‌شود، اما در برخی موارد، به‌ویژه در بزرگسالان، نیاز به ارزیابی پزشکی وجود دارد.

اگر خوابگردی در بزرگسالی آغاز شده باشد یا اگر فرد به‌طور مکرر دچار این حملات می‌شود، مشورت با پزشک ضروری است. مراجعه به پزشک امکان بررسی دقیق بیماری‌ها یا شرایط زمینه‌ای را فراهم می‌کند که ممکن است محرک یا علت اصلی خوابگردی باشند (مانند آپنه خواب، رفلاکس اسید یا عوارض جانبی دارویی). به‌طور کلی، هرگاه خوابگردی به یک معضل تبدیل شود و منجر به اختلال در عملکرد روزانه فرد، مشکل در روابط یا نگرانی‌های ایمنی جدی شود، باید برای تشخیص و یافتن راهکار درمانی مناسب به پزشک مراجعه کرد.

تشخیص و درمان خوابگردی (سومنامبولیسم)

تشخیص خوابگردی در اغلب موارد متکی بر گزارش شاهد عینی است؛ به این معنی که رایج‌ترین راه برای تشخیص، مشاهده‌ی مستقیم این رفتار توسط فرد دیگری است. از آنجایی که شیوع خوابگردی در دوران کودکی بیشتر است، معمولاً والدین هستند که این مشاهدات را به پزشک گزارش می‌دهند.

در صورتی که پزشک تشخیص دهد که خوابگردی نگران‌کننده یا مکرر است، ممکن است برای کسب اطلاعات بیشتر و بررسی دقیق‌تر وضعیت، تست خواب (پلی‌سومنوگرافی) را توصیه کند.

در این آزمایش که در یک مرکز خواب انجام می‌شود، تیم پزشکی به نظارت بر شاخص‌های حیاتی مختلف از جمله امواج مغزی، سطح اکسیژن خون، الگوی تنفس و حرکات بدنی فرد در حین خواب می‌پردازد. درمان خوابگردی در مواردی که شدت کمتری دارد، اغلب با تمرکز بر تغییرات سبک زندگی و بهداشت خواب انجام می‌شود؛ این شامل تلاش برای کاهش استرس و اضطراب و بهبود کلی عادات خواب است.

اگر این رویکردها مؤثر نباشند، پزشک ممکن است داروهایی را برای کاهش دفعات اپیزودها تجویز کند. داروهایی مانند کلونازپام و دیازپام از جمله داروهایی هستند که می‌توانند به کاهش خوابگردی کمک کنند.

همچنین، گاهی اوقات داروهای ضدافسردگی یا بنزودیازپین‌ها برای کمک به کاهش استرس زمینه‌ای و تسهیل استراحت کافی تجویز می‌شوند. با این حال، باید در نظر داشت که در اکثر کودکان، خوابگردی نیاز به درمان دارویی ندارد و اغلب با رسیدن به بلوغ به‌طور خودبه‌خود برطرف می‌شود.

جمع‌بندی

راه رفتن در خواب یا سومنامبولیسم، نوعی اختلال پاراسومنیا است که مشخصه‌ی آن انجام رفتارهای حرکتی و فعالیت‌های پیچیده (مانند راه رفتن، صحبت کردن یا انجام کارهای روزمره) در حالی است که فرد در خواب عمیق قرار دارد و آگاهی ندارد. این پدیده به‌طور خاص در عمیق‌ترین مرحله‌ی چرخه‌ی خواب یعنی NREM رخ می‌دهد و معمولاً ظرف یک تا دو ساعت ابتدایی پس از به خواب رفتن آغاز می‌شود. خوابگردی اگرچه در کودکان شایع‌تر است و غالباً با رسیدن به دوران نوجوانی فروکش می‌کند، اما ممکن است در بزرگسالی نیز ادامه یابد یا حتی در این سن شروع شود.

سوالات متداول

۱. آیا بیدار کردن فردی که در خواب راه می‌رود خطرناک است؟

اگرچه در گذشته باور عمومی بر این بود که بیدار کردن فرد خوابگرد می‌تواند به او شوک وارد کرده یا آسیب عصبی جدی بزند، اما این موضوع صحت ندارد.

با این حال، بیدار کردن فرد به‌طور ناگهانی توصیه نمی‌شود، زیرا فرد خوابگرد بلافاصله پس از بیداری دچار سردرگمی، گیجی، و وحشت شدید خواهد شد.

بهترین روش این است که فرد را به آرامی و بدون ایجاد سروصدا یا لمس ناگهانی، به بستر خود هدایت کنید. اگر به دلیل خطر فوری (مانند نزدیک شدن به پنجره یا خروج از خانه) نیاز به بیدار کردن فرد است، این کار باید با آرامش و صدای ملایم انجام شود و پس از بیداری، فرد باید به آرامش دعوت شود.

۲. خوابگردی در چه سنی شایع‌تر است و آیا با بزرگ شدن از بین می‌رود؟

راه رفتن در خواب به‌طور قابل توجهی در کودکان، به‌خصوص در سنین بین ۶ تا ۱۲ سال، شایع‌تر است. علت اصلی شیوع بالاتر در کودکان به این دلیل است که مغز آن‌ها هنوز در حال بلوغ است و چرخه‌های خواب عمیق (NREM) در این سنین بیشتر و عمیق‌تر هستند.

در اکثریت قریب به اتفاق موارد، خوابگردی با رسیدن به دوران نوجوانی یا بلوغ و کامل شدن سیستم عصبی، به‌طور طبیعی و خودبه‌خود برطرف می‌شود و نیازی به درمان خاصی ندارد.

با این حال، اگر این رفتار در بزرگسالی ادامه یابد یا شروع شود، احتمال بیشتری برای وجود یک علت زمینه‌ای مانند استرس، بیماری یا مصرف دارو وجود دارد که نیازمند بررسی پزشکی است.

۳. آیا خوابگردی همیشه به معنای وجود یک مشکل پزشکی جدی است؟

خیر، خوابگردی همیشه به معنای وجود یک مشکل پزشکی جدی نیست، به خصوص اگر به‌ندرت رخ دهد. در کودکان، این رفتار اغلب یک مرحله رشدی طبیعی است. با این حال، اگر خوابگردی مکرر، شدید و دردسرساز باشد (به حدی که به روابط یا عملکرد روزانه آسیب بزند)، یا اگر در بزرگسالی شروع شده باشد، می‌تواند نشانه‌ای از یک مشکل پزشکی زمینه‌ای باشد.

این مشکلات زمینه‌ای می‌توانند شامل اختلالات خواب دیگر مانند آپنه انسدادی خواب، بیماری‌های عصبی مانند پارکینسون، یا عوارض جانبی ناشی از مصرف داروهای خاص باشند. در چنین مواردی، مراجعه به پزشک برای انجام معاینه و احتمالاً تست خواب (پلی‌سومنوگرافی) توصیه می‌شود.