اختلالات خواب چگونه مغز را تغییر می‌دهند؟ کشف ارتباطی تازه با توجه

خواب نامناسب فقط به خستگی، خواب‌آلودگی و کاهش انرژی در روز بعد محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند با تغییراتی در ساختار مغز همراه باشد و عملکرد بخش‌هایی را که برای تمرکز، تصمیم‌گیری و کنترل رفتار اهمیت دارند، تحت تأثیر قرار دهد. پژوهشی تازه از دانشگاه بین‌المللی فلوریدا نشان می‌دهد انواع مختلف اختلالات خواب با الگوهای مشخصی از تفاوت‌های ساختاری در مغز ارتباط دارند؛ یافته‌ای که می‌تواند درک دانشمندان از رابطه میان خواب و عملکرد مغز را دقیق‌تر کند.

پژوهشگران با کنار هم قرار دادن نتایج ۵۷ مطالعه تصویربرداری مغزی، به دنبال شناسایی الگوهایی بودند که در افراد مبتلا به اختلالات مختلف خواب تکرار می‌شوند. این رویکرد به آن‌ها اجازه داد به‌جای تمرکز بر یک اختلال خاص، تصویری گسترده‌تر از تغییرات مغزی مرتبط با مشکلات خواب به دست آورند. نتایج این بررسی می‌تواند در آینده به شناسایی زودهنگام اختلالات خواب و توسعه روش‌های درمانی متناسب با شرایط هر فرد کمک کند.

بررسی دو گروه اصلی اختلالات خواب در پژوهش جدید

گروه پژوهشی مرکز کودکان و خانواده‌های دانشگاه بین‌المللی فلوریدا برای بررسی ارتباط میان اختلالات خواب و ساختار مغز، دو دسته کلی از این اختلالات را مورد مقایسه قرار داد. این تقسیم‌بندی به پژوهشگران کمک کرد تفاوت میان اختلالاتی را که مستقیماً روند خوابیدن را مختل می‌کنند و اختلالاتی را که با رفتارهای غیرعادی هنگام خواب همراه هستند، بهتر بررسی کنند.

دیس‌سومنیاها یا اختلالات مربوط به کیفیت و روند خواب، گروه نخست را تشکیل می‌دهند. بی‌خوابی و وقفه تنفسی هنگام خواب از جمله مشکلاتی هستند که در این دسته قرار می‌گیرند. در چنین شرایطی فرد ممکن است برای به خواب رفتن، حفظ خواب یا تجربه خواب باکیفیت دچار مشکل شود.

گروه دوم، پاراسومنیاها هستند که با رفتارها یا رویدادهای غیرمعمول در طول خواب شناخته می‌شوند. راه رفتن در خواب، اختلال کابوس و وحشت‌های شبانه نمونه‌هایی از این دسته محسوب می‌شوند. این اختلالات می‌توانند چرخه طبیعی خواب را مختل کنند و تجربه خواب را از حالت عادی خارج سازند.

تالاموس؛ نقطه مشترک میان برخی اختلالات خواب

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش به تالاموس مربوط می‌شود؛ بخشی از مغز که نقش مهمی در دریافت و فیلتر کردن اطلاعات ورودی دارد و به حفظ توجه و پردازش اطلاعات کمک می‌کند. تالاموس همچنین در برخی فرایندهای شناختی سطح بالاتر نقش دارد و به همین دلیل تغییرات ساختاری در این ناحیه می‌تواند پیامدهایی فراتر از خود خواب داشته باشد.

پژوهشگران دریافتند هر دو گروه مورد بررسی با کاهش‌هایی در بخش‌هایی از تالاموس ارتباط دارند. این تغییرات به‌طور مشخص در پولوینار یا هسته بالشتکی تالاموس مشاهده شد؛ ناحیه‌ای که در هدایت توجه و کنترل شناختی نقش دارد.

به گفته پژوهشگران، این یافته می‌تواند سرنخی برای توضیح برخی پیامدهای شناخته‌شده خواب مختل باشد. هنگامی که شبکه‌های مغزی مرتبط با توجه و کنترل شناختی تحت تأثیر قرار می‌گیرند، احتمال دارد فرد در طول روز با کاهش تمرکز، کندتر شدن واکنش‌ها یا دشواری بیشتر در انجام وظایف ذهنی مواجه شود.

اختلال خواب چگونه تمرکز و تصمیم‌گیری را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟

تفاوت‌های مشاهده‌شده در ساختار مغز تنها به یک ناحیه محدود نمی‌شد و با شبکه‌های گسترده‌تر مغزی که در تمرکز و انجام وظایف شناختی نقش دارند نیز ارتباط داشت. این موضوع می‌تواند بخشی از رابطه میان خواب نامناسب و افت عملکرد ذهنی در طول روز را توضیح دهد.

افرادی که خواب آن‌ها به‌طور مداوم مختل می‌شود، ممکن است در شرایط مختلف واکنش‌های کندتری داشته باشند یا هنگام انجام فعالیت‌هایی که به توجه مداوم نیاز دارند، بیشتر دچار خطا شوند. کاهش کیفیت تصمیم‌گیری نیز یکی دیگر از پیامدهایی است که می‌تواند در چنین شرایطی اهمیت پیدا کند.

از این منظر، خواب فقط دوره‌ای برای استراحت بدن نیست؛ بلکه مغز نیز در این زمان فرایندهای مهمی را پشت سر می‌گذارد. بنابراین اختلال در چرخه خواب می‌تواند بر عملکرد شبکه‌هایی اثر بگذارد که در ساعات بیداری برای تمرکز، کنترل رفتار و تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار می‌گیرند.

پاراسومنیاها الگوی متفاوتی در مغز دارند

اگرچه هر دو گروه اختلالات خواب با تغییراتی در تالاموس ارتباط داشتند، پاراسومنیاها الگوی ساختاری متفاوتی را در بخش‌های دیگری از مغز نشان دادند. پژوهشگران تغییراتی را در بخش خلفی ناحیه سینگولیت مشاهده کردند؛ ناحیه‌ای که با فرایندهایی مانند انگیزه، تصمیم‌گیری و تنظیم هیجانات ارتباط دارد.

این یافته می‌تواند سرنخ مهمی برای درک برخی تغییرات رفتاری و خلقی در افراد مبتلا به پاراسومنیاها باشد. از آنجا که این اختلالات با رویدادها و رفتارهای غیرعادی هنگام خواب همراه هستند، تغییر در بخش‌هایی از مغز مرتبط با کنترل هیجان و رفتار می‌تواند بخشی از این ویژگی‌ها را توضیح دهد.

در مقابل، پژوهشگران برای دیس‌سومنیاها نتوانستند یک تفاوت ساختاری ثابت و مشخص را در همان بخش‌های مورد بررسی شناسایی کنند. این تفاوت نشان می‌دهد که نمی‌توان همه اختلالات خواب را از نظر تأثیر بر مغز در یک گروه واحد قرار داد و احتمالاً نحوه اختلال در خواب، نوع تغییرات مغزی را نیز تعیین می‌کند.

پژوهشگران چه می‌گویند؟

متیو ساترلند، عصب‌شناس شناختی و نویسنده ارشد این پژوهش، معتقد است افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت خواب، نیاز به شناخت بهتر فرایندهایی را که هنگام اختلال خواب در مغز رخ می‌دهند، بیشتر کرده است. به گفته او، ترکیب نتایج مطالعات متعدد می‌تواند تصویر روشن‌تری از تأثیر اختلالات خواب بر ساختار و عملکرد مغز ارائه دهد و مسیر تحقیقات آینده را مشخص کند.

کاتارین کروکس، نویسنده اصلی مطالعه و فارغ‌التحصیل دکتری عصب‌شناسی شناختی، نیز بر اهمیت بررسی همزمان چندین اختلال خواب تأکید دارد. بسیاری از مطالعات پیشین هر اختلال را به‌صورت جداگانه بررسی کرده‌اند؛ اما مقایسه مجموعه بزرگی از تحقیقات به پژوهشگران اجازه داده است الگوهای مشترک مغزی را شناسایی کنند.

به باور پژوهشگران، شناخت بهتر این الگوها می‌تواند در آینده به توسعه ابزارهای تشخیصی دقیق‌تر و طراحی درمان‌هایی کمک کند که متناسب با شرایط هر بیمار باشند. این مسئله به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که مشکلات خواب افراد زیادی را درگیر کرده و می‌تواند بر عملکرد روزمره آن‌ها اثر بگذارد.

گام بعدی پژوهش درباره اختلالات خواب چیست؟

پژوهشگران امیدوارند یافته‌های جدید به توسعه روش‌هایی منجر شود که علاوه بر بهبود کیفیت خواب، از شبکه‌های مغزی مرتبط با توجه، تصمیم‌گیری و تنظیم هیجانات نیز محافظت کنند.

در مرحله بعد، گروه تحقیقاتی قصد دارد برخی پاراسومنیاها را به‌صورت جداگانه بررسی کند. راه رفتن در خواب و اختلال رفتار خواب رم از جمله مواردی هستند که در ادامه تحقیقات مورد توجه قرار خواهند گرفت. بررسی جداگانه این اختلالات می‌تواند مشخص کند که آیا هرکدام از آن‌ها الگوی مغزی مخصوص به خود را دارند یا تغییرات مشاهده‌شده میان چند اختلال مشترک هستند.

یکی از پرسش‌های مهمی که همچنان بدون پاسخ باقی مانده، رابطه علت و معلولی میان اختلال خواب و تغییرات مغزی است. پژوهشگران هنوز نمی‌دانند تغییرات ساختاری مشاهده‌شده در مغز پیش از بروز اختلال خواب ایجاد می‌شوند و در شکل‌گیری آن نقش دارند، یا اینکه خود اختلال خواب باعث ایجاد این تغییرات می‌شود. حتی این احتمال وجود دارد که هر دو فرایند به شکل همزمان یکدیگر را تقویت کنند.

جمع‌بندی

پژوهش جدید دانشگاه بین‌المللی فلوریدا نشان می‌دهد رابطه میان خواب و سلامت مغز بسیار پیچیده‌تر از احساس خستگی پس از یک شب خواب نامناسب است. بررسی ۵۷ مطالعه تصویربرداری مغزی نشان داد برخی اختلالات خواب با تغییرات ساختاری در تالاموس، به‌ویژه ناحیه پولوینار، ارتباط دارند؛ بخشی که در توجه و کنترل شناختی نقش دارد.

در عین حال، پاراسومنیاها الگوهای متفاوتی را در نواحی مرتبط با انگیزه، تصمیم‌گیری و تنظیم هیجان نشان دادند. این تفاوت‌ها تأکید می‌کنند که اختلالات خواب احتمالاً تأثیر یکسانی بر مغز ندارند و برای درک دقیق آن‌ها باید هر اختلال را با توجه به ویژگی‌های خودش بررسی کرد.

با وجود این، هنوز مشخص نیست تغییرات مغزی مشاهده‌شده علت اختلالات خواب هستند یا پیامد آن‌ها. پاسخ به این پرسش می‌تواند مسیر تحقیقات آینده را تغییر دهد و به توسعه روش‌های تشخیص و درمان شخصی‌سازی‌شده کمک کند. نتایج این مطالعه در نشریه Scientific Reports منتشر شده است.