چرا موهای بور و طلایی برخی کودکان با بالا رفتن سن تیره می‌شود؟
چرا موهای بور و طلایی برخی کودکان با بالا رفتن سن تیره می‌شود؟
بسیاری از کودکان در سال‌های نخست زندگی با مو هایی بسیار روشن، طلایی یا حتی نزدیک به سفید دیده می‌شوند، اما رنگ مو در همه آن‌ها ثابت نمی‌ماند. در برخی افراد، موها با گذشت زمان به تدریج تیره‌تر می‌شوند و از بور روشن به قهوه‌ای روشن، قهوه‌ای تیره یا حتی مشکی تغییر می‌کنند. این تغییر رنگ واقعی است و معمولاً نتیجه دگرگونی‌هایی است که در سطح فولیکول مو و تولید رنگدانه رخ می‌دهد.
رنگ مو حاصل تعامل چند عامل مختلف از جمله ژنتیک، فعالیت سلول‌های تولیدکننده رنگدانه و وضعیت هورمونی بدن است. دانشمندان تاکنون تعداد زیادی از ژن‌های مؤثر بر رنگ مو را شناسایی کرده‌اند، اما هنوز پاسخ کاملی برای این پرسش ندارند که چرا بعضی کودکان بور با افزایش سن موهای تیره‌تری پیدا می‌کنند، در حالی که برخی دیگر همان رنگ روشن کودکی را تا بزرگسالی حفظ می‌کنند.
دزموند توبین، استاد علوم پوست در دانشگاه کالج دوبلین، معتقد است میراث ژنتیکی نقش مهمی در تعیین این تفاوت‌ها دارد. برای درک بهتر این موضوع، ابتدا باید ببینیم رنگ مو دقیقاً چگونه ایجاد می‌شود.
ملانین؛ عامل اصلی تعیین‌کننده رنگ مو
رنگ طبیعی مو از ترکیبی به نام ملانین به وجود می‌آید؛ ماده‌ای که توسط سلول‌های تخصصی موسوم به ملانوسیت در فولیکول مو تولید می‌شود. میزان فعالیت این سلول‌ها و نوع رنگدانه‌ای که می‌سازند، در نهایت مشخص می‌کند مو با چه رنگی دیده شود.
ملانین را می‌توان به دو نوع اصلی تقسیم کرد: یوملانین که بیشتر مسئول ایجاد طیف‌های قهوه‌ای و مشکی است و فئوملانین که در شکل‌گیری رنگ‌های زرد و قرمز نقش دارد. نسبت و مقدار این دو نوع رنگدانه در فولیکول مو تعیین می‌کند تار مویی که در حال رشد است، روشن باشد یا تیره.
به طور کلی، هرچه فولیکول مو یوملانین بیشتری تولید کند، رنگ تار مو نیز تیره‌تر خواهد بود. بنابراین تغییر در میزان تولید این رنگدانه می‌تواند یکی از دلایل تغییر رنگ مو در طول زندگی باشد.
چرا موهای بور با افزایش سن تیره‌تر می‌شوند؟
در بسیاری از کودکان، تغییر رنگ مو از سال‌های ابتدایی زندگی آغاز می‌شود و در دوره رشد شدت بیشتری پیدا می‌کند. یکی از عوامل احتمالی در این فرایند، تغییرات هورمونی است. هورمون‌ها می‌توانند فعالیت سلول‌ها و فولیکول‌های مو را تحت تأثیر قرار دهند و در نتیجه مقدار رنگدانه تولیدشده را تغییر دهند.
تغییرات هورمونی تنها به دوران کودکی و بلوغ محدود نیست. برای مثال، در دوران بارداری افزایش سطح برخی هورمون‌ها از جمله استروژن و پروژسترون در بعضی افراد با تغییر رنگ مو و تیره‌تر شدن آن همراه می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد که فعالیت فولیکول مو می‌تواند تحت تأثیر تغییرات داخلی بدن قرار بگیرد.
با این حال، دوران بلوغ مهم‌ترین مرحله تغییر رنگ مو برای بسیاری از کودکان بور محسوب می‌شود. بلوغ معمولاً از حدود ۱۰ تا ۱۳ سالگی آغاز می‌شود و در این دوره سطح هورمون‌های مختلف، از جمله استروژن‌ها و آندروژن‌ها، دستخوش تغییر می‌شود. به گفته توبین، این دگرگونی‌های هورمونی ممکن است روی عملکرد فولیکول‌های مو اثر بگذارند و تولید یوملانین را افزایش دهند.
در چنین شرایطی، موهایی که پس از آغاز بلوغ رشد می‌کنند ممکن است نسبت به تارهای مویی که در سال‌های کودکی ایجاد شده‌اند، رنگدانه بیشتری داشته باشند و به همین دلیل تیره‌تر به نظر برسند.
چرا بعضی افراد موهای بور خود را حفظ می‌کنند؟
اگر دو کودک هر دو با موهای بور متولد شوند، لزوماً قرار نیست رنگ موهایشان در سال‌های بعد به یک شکل تغییر کند. در برخی افراد، میزان تولید یوملانین همچنان پایین باقی می‌ماند و در نتیجه موها بخش زیادی از رنگ روشن اولیه خود را حفظ می‌کنند.
دانشمندان احتمال می‌دهند تفاوت‌های ژنتیکی یکی از مهم‌ترین دلایل این تفاوت باشد. با وجود پیشرفت‌های گسترده در شناخت ژنتیک رنگ مو، هنوز تمام ژن‌هایی که نحوه تغییر رنگ مو در طول رشد را کنترل می‌کنند شناسایی نشده‌اند.
به همین دلیل، پاسخ به این پرسش که چرا موهای یک کودک بور در دوران نوجوانی تیره می‌شود اما موهای کودک دیگری روشن باقی می‌ماند، هنوز کاملاً روشن نیست. احتمال دارد مجموعه‌ای از ژن‌ها تعیین کنند که فولیکول‌های مو چگونه به تغییرات هورمونی دوران رشد واکنش نشان دهند.
هورمون‌ها چگونه ممکن است روی رنگ مو اثر بگذارند؟
یکی از مسیرهایی که دانشمندان برای توضیح این فرایند بررسی کرده‌اند، به خانواده‌ای از هورمون‌ها به نام ملانوکورتین‌ها مربوط می‌شود. یکی از اعضای این گروه، هورمون محرک ملانوسیت آلفا یا α-MSH است که می‌تواند به سلول‌های تولیدکننده رنگدانه پیام دهد تا میزان ساخت ملانین را افزایش دهند.
این مسیر در پوست به شکل نسبتاً شناخته‌شده‌ای عمل می‌کند. اشعه فرابنفش خورشید می‌تواند برخی سازوکارهای مرتبط با آن را در پوست فعال کند و در نتیجه تولید ملانین افزایش یابد و پوست برنزه شود. اما در مورد مو، شرایط پیچیده‌تر است و نمی‌توان همان سازوکار را مستقیماً به تغییر رنگ مو تعمیم داد.
تا امروز شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد افزایش α-MSH یا هورمون‌هایی مانند تستوسترون و استروژن، به‌طور مستقیم عامل تیره شدن موهای بور هستند. بنابراین، اگرچه تغییرات هورمونی دوران رشد احتمالاً در این فرایند نقش دارند، جزئیات دقیق ارتباط میان هورمون‌ها و تولید رنگدانه در فولیکول مو همچنان نیازمند پژوهش بیشتر است.
ژنتیک تعیین می‌کند فولیکول مو چگونه واکنش نشان دهد
یکی از پرسش‌های اصلی این است که چرا تغییرات هورمونی دوران رشد در افراد مختلف نتیجه یکسانی ندارد. وویچخ برانیکی، پژوهشگر ژنتیک رنگدانه‌سازی انسان در دانشگاه یاگیلونیان لهستان، می‌گوید هنوز ژن‌هایی که دقیقاً این فرایند را کنترل می‌کنند به طور کامل شناسایی نشده‌اند.
یک فرضیه این است که تغییرات هورمونی دوران رشد روی فولیکول‌های مو در افراد مختلف اثر متفاوتی می‌گذارد. برای یک کودک، افزایش فعالیت هورمونی ممکن است باعث شود سلول‌های فولیکول یوملانین بیشتری تولید کنند و موها به مرور تیره شوند. در کودکی دیگر، همان تغییرات ممکن است تأثیر بسیار کمتری بر تولید رنگدانه داشته باشد و موها همچنان بور باقی بمانند.
در نتیجه، ممکن است دو کودک در ابتدای زندگی رنگ موی بسیار مشابهی داشته باشند، اما با ورود به دوره رشد، فولیکول‌های موهایشان واکنش متفاوتی نشان دهند. ترکیب ژنتیک و تغییرات داخلی بدن می‌تواند توضیحی برای این تفاوت باشد.
راز تغییر رنگ مو هنوز کاملاً حل نشده است
اگرچه دانشمندان امروزه اطلاعات زیادی درباره نحوه شکل‌گیری رنگ مو و نقش ژن‌های مختلف در این فرایند دارند، تغییرات رنگ مو در طول زندگی همچنان بخشی از یک معمای بزرگ‌تر در زیست‌شناسی انسان است. ارتباط میان ژن‌ها، هورمون‌ها و سلول‌های تولیدکننده رنگدانه بسیار پیچیده‌تر از آن است که بتوان تغییر رنگ مو را به یک عامل واحد نسبت داد.
آنچه تاکنون مشخص شده این است که تیره‌تر شدن موهای بور در دوران رشد پدیده‌ای واقعی و قابل توضیح از نظر زیستی است؛ اما اینکه این تغییر دقیقاً در چه فردی رخ دهد و شدت آن چقدر باشد، احتمالاً به ترکیبی از ویژگی‌های ژنتیکی و واکنش فولیکول‌ها به تغییرات هورمونی بستگی دارد. تحقیقات آینده می‌تواند به شناسایی ژن‌های بیشتری کمک کند و جزئیات این سازوکار را روشن‌تر سازد.
جمع‌بندی نهایی
تغییر رنگ مو از بور روشن در کودکی به طیف‌های تیره‌تر در نوجوانی یا بزرگسالی، نتیجه یک عامل واحد نیست. ملانین و به‌ویژه یوملانین نقش اصلی را در میزان تیرگی مو دارند و فعالیت سلول‌های تولیدکننده این رنگدانه می‌تواند در طول رشد تغییر کند. دگرگونی‌های هورمونی دوران بلوغ نیز احتمالاً یکی از عواملی هستند که بر فعالیت فولیکول‌ها اثر می‌گذارند.
با این حال، ژنتیک تعیین می‌کند که فولیکول های موی هر فرد تا چه اندازه به این تغییرات واکنش نشان دهند. به همین دلیل ممکن است یک کودک با موهای بور، در سال‌های بعد موهای قهوه‌ای یا تیره‌تری پیدا کند، در حالی که کودک دیگری با همان رنگ موی اولیه، تا بزرگسالی موهای روشن خود را حفظ کند. دانشمندان هنوز در حال بررسی جزئیات این ارتباط میان ژن‌ها، هورمون‌ها و تولید رنگدانه هستند و همه عوامل دخیل در تغییر رنگ مو در طول زندگی به طور کامل شناخته نشده‌اند.
