کریسمس چه روزی است؟ رسم درخت کریسمس از کجا آمده است؟
جشن کریسمس، که در فرهنگهای جهانی با تزئینات پر زرق و برق، نوای موسیقی شاد، عطر شیرینیهای گرم و حضور شخصیتی مهربان با لباس قرمز (بابانوئل) شناخته میشود، نه تنها یک رویداد مذهبی است، بلکه یک پدیده فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی محسوب میگردد. این جشن بزرگداشت تولد عیسی مسیح است و هر ساله در تاریخ معینی برگزار میشود؛ با این حال، تاریخ و آداب آن در گذر زمان دستخوش تغییرات و تفسیرهای متفاوتی شده است. هدف از این مقاله، بررسی دقیق زمان برگزاری، ریشههای تاریخی، دلایل رواج درخت کریسمس و نحوه اجرای این آیین در ایران است.
کریسمس چه روزی است؟
تاریخ جهانی جشن کریسمس، ۲۵ دسامبر (۵ دی) هر سال تعیین شده است. این تاریخ توسط غالب مسیحیان جهان از جمله کاتولیکها و پروتستانها به رسمیت شناخته میشود. کریسمس تنها یک روز نبوده و در واقع آغاز یک دوره دوازدهروزه جشن و نیایش است که به دوره “کریسمستاید” (Christmastide) معروف است و تا ششم ژانویه (جشن خاجشویان یا عید تجلی) ادامه پیدا میکند. این دوره، زمانی برای تأمل مذهبی و شادمانی خانوادگی است.
با این وجود، تمام مسیحیان تاریخ ۲۵ دسامبر را برای این جشن گرامی نمیدارند. مسیحیان ارتدوکس در کشورهایی مانند روسیه و اوکراین، همچنان از گاهشمار یولیانی (Julian Calendar) برای تعیین تاریخهای مذهبی استفاده میکنند. این امر باعث میشود که کریسمس واقعی در این مناطق، با تأخیری سیزده روزه، در هفتم ژانویه (۱۷ دی) برگزار شود. این تفاوت در گاهشمارها، میراثی از دورانهای کهن کلیسایی است که در حال حاضر، تنوع فرهنگی مراسم کریسمس را در جهان نشان میدهد. همچنین شایان ذکر است که اگرچه کریسمس در بسیاری از فرهنگها (مانند ایالات متحده آمریکا) مهمترین عید سالانه به شمار میآید، اما برخی از فرقههای مسیحی، از جمله کاتولیکها، همچنان جشن عید پاک (Easter) را به دلیل اهمیت الهیاتی آن (رستاخیز مسیح)، مهمترین رویداد مسیحیت تلقی میکنند.
کریسمس چیست؟
واژه انگلیسی “Christmas Day” که به اختصار “Christmas” خوانده میشود، در واقع کوتاهشدهی عبارت “Christ’s Mass” است که به معنای “مراسم عشای ربانی مسیح” است. این واژه برای نخستین بار در حدود سال ۱۰۵۰ میلادی وارد زبان انگلیسی قدیم شد و به مراسمی اشاره داشت که برای بزرگداشت میلاد حضرت عیسی برگزار میشد. برخی دیگر از محققان تاریخچه این کلمه را مربوط به قرن سیزدهم میدانند. پیش از رواج این اصطلاح، این جشن با عنوان “یول” (Yule) در میان اقوام اروپایی شناخته میشد.
فارغ از ریشهی لغوی، ماهیت کریسمس در طول تاریخ تغییر کرده است. آنچه امروز از این جشن به نسل جدید رسیده، ترکیبی درهم تنیده از آداب کهن اروپایی، فولکلورهای محلی و احکام کلیسایی است. به همین دلیل، کریسمس امروزی بیش از آنکه صرفاً یک رویداد مذهبی باشد، یک جشن بینالمللی با درونمایهای از ارزشهای مذهبی، خانوادگی و صلح به شمار میآید.
تاریخچه کریسمس
مطالعات تاریخی نشان میدهد که تعیین تاریخ ۲۵ دسامبر به عنوان میلاد حضرت مسیح، ریشهای کاملاً مذهبی ندارد و در واقع، نتیجهی تلفیق فرهنگی (Syncretism) است. از آنجایی که تاریخ دقیق تولد حضرت عیسی در منابع تاریخی و انجیلی مشخص نبوده و همچنان محل تردید است، کلیسای اولیه تصمیم گرفت تا تاریخ میلاد را با جشنهای مهم مشرکانه آن دوران همزمان کند تا بتواند گرایش به مسیحیت را تسهیل کند.
مهمترین جشنی که کریسمس جایگزین آن شد، جشن “روز میلاد خورشید شکستناپذیر” بود که به “سول اینویکتوس” (Sol Invictus) نیز شهرت داشت و در ۲۵ دسامبر در امپراتوری روم برگزار میشد. این جشن به بزرگداشت قدرت خورشید و آغاز افزایش طول روزها اختصاص داشت. همچنین، پیش از آن، رومیها در تاریخ ۱۷ دسامبر جشن باستانی ساتورنالیا (Saturnalia) را برگزار میکردند که جشنی برای خدای کشاورزی و زمان شادمانی، هدیه دادن و برابری موقت طبقات اجتماعی بود. کلیسای اولیه با تثبیت تاریخ میلاد مسیح در ۲۵ دسامبر، عملاً این جشنهای محبوب را مسیحیسازی کرد و جشن نور (خورشید) را به جشن نور الهی (میلاد مسیح) تبدیل نمود. اولین سند رسمی که روز ۲۵ دسامبر را به عنوان روز میلاد مسیح در نظر گرفت، به سال ۲۲۱ پس از میلاد بازمیگردد.
واژه کریسمس از کجا آمد؟
ریشه لغوی کریسمس یعنی مراسم عشای ربانی در روز مسیح است که برای نخستین بار در سال ۱۰۵۰ میلادی وارد زبان انگلیسی قدیم شد. براساس مطالعات برخی از محققان نیز این واژه را مربوط به قرن ۱۳ میلادی می دانند، که تا پیش از آن به کریسمس، یول Yule گفته میشد.
برای بسیاری از اقوام اروپایی بهویژه مردم اسکاندیناوی و ژرمنها، فصل زمستان زمان خوشی و پایکوبی بود. جشن انقلاب زمستانی یا همان “یول” (Yule)، بهانهای برای قدردانی از “بازگشت خورشید” و امید به نزدیک شدن به فصل بهار بود. در این آیینها، مردم آتشهای بزرگی روشن میکردند و دور هم جمع میشدند و سوختن آخرین قطعه چوب (معروف به تنه یول) را نمادی از خوشیمنی و نوید زندگی میدانستند. این سنتها در گذر زمان به آداب مسیحیت نفوذ کرد و در نهایت در قرن نوزدهم، در آمریکای نوین، ماهیت کریسمس از یک کارناوال پر سروصدا و عمومی، به یک جشن آرام، خانوادهمحور و کودکدوستانه تبدیل شد.
آیا کریسمس واقعا تولد عیسی مسیح است؟
کریسمس جشنی بر پایه ارزشهای مسیحیت است اما از آنجایی که تاریخ تولد حضرت مسیح کاملا مشخص نیست و هنوز هم در رابطه با زمان ولادت ایشان تردیدهای بسیاری وجود دارد، روز کریسمس، روز واقعی تولد حضرت مسیح نیست. هر چه بیشتر به تاریخ این جشن و پیدایش آن بنگریم، متوجه خواهیم شد که کریسمس یک جشن کاملا مذهبی نیست و تنها بهانهای برای برابری بخشهای مختلف جامعه و با هم بودن خانوادهها بوده است.
تفاوت کریسمس و سال نو میلادی چیست؟
اشتباه گرفتن جشن کریسمس با آغاز سال نو میلادی (New Year’s Day) یک اشتباه رایج است، در حالی که این دو مناسبت دارای ماهیتهای متفاوت هستند. کریسمس (۲۵ دسامبر)، جشنی نمادین برای بزرگداشت تولد حضرت مسیح (ع) است و درونمایهای دینی دارد. در مقابل، سال نو میلادی (اول ژانویه)، صرفاً یک رویداد تقویمی برای نشان دادن پایان یک سال و آغاز سال جدید در گاهشمار میلادی است. اگرچه این دو مناسبت به دلیل نزدیکی زمانی (از ۲۴ دسامبر تا ۲ ژانویه) اغلب با هم تلاقی کرده و در یک دوره زمانی جشن گرفته میشوند، اما هدف و فلسفهی وجودی آنها کاملاً مجزا از یکدیگر است.
درخت کریسمس از کجا آمده است؟
تزیین درخت کریسمس یکی از جذابترین رسوم آغاز سال نوی میلادی است که نماد زندگی جاودانه محسوب میشود.
ریشهیابی سنت درخت کریسمس به شکل مدرن آن، اغلب به آلمان بازمیگردد. این رسم در قرن هجدهم میلادی میان لوتریهای آلمان (Lutherans) رایج بود و تا قرن نوزدهم به یک سنت ریشهدار و فراگیر در این کشور بدل شد.
در اواسط قرن نوزدهم، درخت کریسمس پس از سالها مخالفت برخی از شاخههای مسیحیت، به انگلستان معرفی شد. گسترش جهانی این سنت مدیون ملکه ویکتوریا و بهویژه همسر آلمانیتبار او، شاهزاده آلبرت است. پس از انتشار تصویری از خانواده سلطنتی در اطراف یک درخت کریسمس تزیین شده در سال ۱۸۴۸، این آیین به سرعت در سراسر بریتانیا محبوب و فراگیر شد. درخت ویکتوریایی با تزئینات متنوعی مانند اسباببازیهای کوچک، شمع، آبنبات، رشتههای پاپکورن و روبانها آراسته میشد.
سنت درخت کریسمس از طریق مهاجرت گسترده آلمانیها در قرن نوزدهم به آمریکای شمالی راه یافت و بهتدریج به کشورهای اتریش، سوئد، لهستان و هلند نیز وارد شد. در کشورهای آسیایی مانند چین و ژاپن، این آیین با تأخیر بیشتری و عمدتاً از طریق سخنرانیها و فعالیتهای مبلغان مذهبی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم ترویج یافت.
تاریخچه درخت کریسمس
تزیین درخت کریسمس یکی از نمادینترین و جذابترین رسوم مرتبط با این جشن است که ریشههای بسیار کهن و نمادین دارد. درختان و گیاهان همیشه سبز، مانند کاج، صنوبر و تاجهای گل، قرنها پیش از ظهور مسیحیت، در تمام فرهنگها و تمدنهای باستانی از جمله روم، مصر و ایران، نمادی از جاودانگی، زندگی ابدی و امید بودند. مردمان باستان در طول سرمای زمستان، شاخههای سبز را به در و پنجرههای خانههای خود آویزان میکردند، زیرا اعتقاد داشتند این کار جادوگران، ارواح شیطانی و بیماریها را از خانه دور میسازد.
در پیوند با آیینهای کشاورزی و بزرگداشت سرسبزی، درخت کریسمس به شکل امروزی خود درآمده است. سنت استفاده از گیاهان همیشه سبز در نهایت به کلیساها نیز کشیده شد و کمکم، این آیینهای کهن با تولد حضرت مسیح پیوند خوردند تا مسیحیت بتواند در جوامع مختلف گسترش یابد.
درخت کریسمس نماد چیست و چرا این درخت را تزیین می کنند؟
ارتباط درختان همیشه سبز با کریسمس، که در دهه اول قرن شانزدهم شکل گرفت، احتمالاً تحت تأثیر نمایشهایی بود که بر پایه داستانهای کتاب مقدس، مانند نمایش بهشت و تولد مسیح، اجرا میشدند. پس از ممنوعیت این نمایشها، مردم درختهای کریسمس را در خانههای خود تزئین کردند.
تزئینات رایج بر روی درخت کریسمس هر کدام نماد خاصی دارند:
-
خوراکیها (سیب، آجیل، آبنبات): تا ابتدای قرن بیستم، بسیاری از مردم از خوراکیهای خانگی استفاده میکردند. این خوراکیها نمادی از شکرگزاری برای نعمتها و امید به فراوانی و برکت در سال جدید هستند.
-
چراغها و شمعها: در گذشته شمعها برای تزیین درخت استفاده میشدند، اما با ظهور الکتریسیته، به چراغهای رنگارنگ تبدیل شدند. این نورها نماد نور مسیح هستند که به جهان میتابد.
-
فرشته یا ستاره نوک درخت: بهطور معمول، یک فرشته یا ستاره درخشان در نوک درخت کریسمس قرار میگیرد. ستاره نماد ستاره بیتاللحم است که مجوسان را به محل تولد مسیح هدایت کرد و فرشته نماد بشارت به تولد مسیح است.
-
خیارشور کریسمس (Christmas Pickle): این یکی از تزئینات جذاب و عجیب است که بیشتر در آمریکا رواج دارد. خیارشور تزئینی را پنهان میکنند و اولین کسی که آن را پیدا کند، هدیهای اضافه میگیرد یا در سال جدید خوششانسی نصیبش میشود.
انواع درخت های کریسمس
با توجه به نظرسنجیهای صورت گرفته (مانند نظرسنجی انجمن درخت کریسمس آمریکا)، استفاده از درختان کریسمس مصنوعی (۸۱ درصد در آمریکا) بسیار فراگیرتر از درختان واقعی (۱۹ درصد) است. اگرچه برخی نگران مشکلات زیستمحیطی ناشی از تولید پلاستیک در درختان مصنوعی هستند، اما تولیدکنندگان با استفاده از پلاستیکهای بازیافتی و طراحیهای دوستدار محیطزیست، این مشکلات را کاهش دادهاند. از طرفی، این درختان مصنوعی با جلوگیری از تخریب جنگلها و گونههای در معرض خطر، طرفداران خود را دارند.
از مشهورترین و پرطرفدارترین گونههای طبیعی که بهعنوان درخت کریسمس استفاده میشوند، میتوان به صنوبر فریزر، صنوبر داگلاس، بلسان بنفشه، کاج اسکاچ و سدر قرمز شرقی اشاره کرد.
کریسمس در ایران چگونه جشن گرفته میشود؟
بزرگترین بخش جمعیت مسیحی ایران را آشوریها و ارمنستانیها تشکیل میدهند که هر کدام سنتها و تقویم مذهبی خاص خود را برای برگزاری این جشن دارند.
آشوریها، که عمدتاً از کلیسای شرق آشوری پیروی میکنند، تاریخ ۲۵ دسامبر را برای میلاد مسیح جشن میگیرند. یکی از آیینهای مهم آنها، برگزاری یک دوره روزه پرهیز (لنت) به مدت ۲۵ روز پیش از میلاد مسیح است که در آن از خوردن گوشت و لبنیات پرهیز میکنند. در روز کریسمس، آنان در کلیسا حاضر شده و مراسم عشای ربانی مفصلی برگزار میکنند.
مسیحیان ارمنستان، که عمدتاً پیرو کلیسای حواری ارمنی هستند، بر اساس تقویم مذهبی خود، جشن کریسمس را در تاریخ ششم ژانویه برگزار میکنند. این روز که به عید تجلی (Epiphany یا خاجشویان) معروف است، در کلیسای ارمنی بهعنوان روز واحدی برای میلاد و غسل تعمید مسیح گرامی داشته میشود.
آداب و رسوم جشن کریسمس در میان ارمنستانیهای ایران عبارتند از:
-
خوراک رایج: سبزی پلو با ماهی و کوکو سبزی (مشابه شب عید نوروز) به همراه شیرینیهای سنتی مانند پروک و گاتا.
-
مراسم مذهبی: خانوادهها پس از صرف شام، به کلیسا میروند و مراسم بزرگداشت میلاد مسیح تا به صدا درآمدن ناقوس کلیسا در ساعت ۱۲ شب ادامه پیدا میکند.
در سالهای اخیر، حسوحال جشن کریسمس فراتر از جامعه مسیحیان رفته و وارد فضای شهری و فرهنگی ایران، بهخصوص در شهرهای بزرگی مانند تهران و اصفهان، شده است. تزئین درختهای کاج، فروش لوازم تزئینی، حضور بابانوئلهای قرمزپوش در ویترین فروشگاهها، و ریسههای نورانی در مناطق خاص، نشاندهنده تبادل فرهنگی و تمایل جامعه ایرانی به اشتراک گذاشتن لحظات شاد و جشنهای جهانی است.
جمعبندی
کریسمس، جشنی فراتر از یک مناسبت مذهبی صرف است؛ این پدیده، نقطهی تلاقی عمیقی از تاریخ، نمادگرایی و فرهنگ جهانی است. تاریخ ۲۵ دسامبر، انتخابی هوشمندانه از سوی کلیسای اولیه برای مسیحیسازی جشنهای باستانی چون “سول اینویکتوس” بود، که این امر به ریشهدار شدن آن در فرهنگ اروپا کمک کرد. درخت کریسمس نیز نماد جاودانگی و امید است که ریشههایش به دوران مصر و روم باستان میرسد و توسط مهاجرتها و سیاستمدارانی چون ملکه ویکتوریا جهانی شد. امروز، کریسمس، چه در غرب بهعنوان یک جشن خانوادهمحور و چه در ایران با آداب خاص آشوریها و ارمنستانیها در تقویمهای متفاوت، نماد صلح، بخشش و اشتراک شادی در روزهای سرد زمستان باقی مانده است. فهمیدن این جشن مستلزم درک لایههای پیچیده تاریخی است که از آیینهای آتشپرستی تا الهیات مسیحی و در نهایت تا مصرفگرایی مدرن امتداد مییابد.
