مضرات استفاده از موبایل برای کودکان
مغز کودکان تا هشت سالگی در حال شکلگیری و رشد سریع است. استفاده از موبایل در این دوران حساس، میتواند فرآیند طبیعی رشد مغز را مختل کند.
مغز کودکان تا هشت سالگی حدودا ۸۰ درصد رشد خود را تکمیل میکند. در این دوران، ارتباطات عصبی (سیناپسها) با سرعت بالایی شکل میگیرند. موبایل و دیگر ….محصولات دیجیتال دارای صفحه نمایش میتوانند این فرآیند طبیعی را مختل کرده و باعث اختلال در رشد مناطق مهم مغز شود.
کودک امروز پیش از آن که مهارت تفکر انتقادی را یاد بگیرد، با سیستمهایی مواجه است که برای گرفتن توجه و نگهداشتن او طراحی شدهاند. شبکههای اجتماعی، دیگر نه فقط ابزار و تکنولوژی، بلکه محیط زیست جدید کودکان هستند.
فهرست محتوا:
- این فضاها برای مغز کودکان یا بزرگسال طراحی شدهاند؟
- آسیبپذیری مغز کودک بر اثر استفاده بیش از حد موبایل
- نقش خانوادهها و راهکارها
- نقش والدین در پیشگیری از موبایل
- دلایل علمی برای ممنوعیت موبایل تا ۸ سالگی
- جایگزینهای سالم برای موبایل
- سن مجاز کودک برای استفاده از گوشی های هوشمند
کودک را تصور کنید که صبح قبل از مدرسه، وقتی هنوز چشمهایش کامل باز نشده، اولین کاری که میکند برداشتن گوشی یا تبلت است. انگشت کوچکش روی صفحه میلغزد، ویدیوها یکی پس از دیگری پخش میشوند، صدا، رنگ، حرکت، خنده و بعد یک نوتیفیکیشن دیگر، بیآن که بداند مغزش از همان لحظات ابتدایی روز درگیر مسابقهای میشود که قواعدش را نه او مینویسد و نه حتی میفهمد. مسابقهای برای جلب توجه، برای فرار از سکوت، برای دنبال کردن پاداشهای سریع.
شبکههای اجتماعی امروز تنها یک ابزار ارتباطی نیستند. آنها به بخشی از زیست روانی، شناختی و هیجانی کودکان و نوجوانان تبدیل شدهاند. طبق گزارشهای یونیسف و همچنین مرکز تحقیقات پیو، میانگین سن شروع استفاده از شبکههای اجتماعی بین ۹ تا ۱۱ سال است.
بسیاری از کودکان پیش از رسیدن به نوجوانی، صاحب تلفن همراه شخصی میشوند و روزانه چندین ساعت از وقت خود را در پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، تیکتاک و یوتیوب سپری میکنند.
آیا این فضاها برای مغز کودکان طراحی شدهاند؟
کودکانی که روزانه بیش از ۳ ساعت در شبکههای اجتماعی فعالاند دو برابر بیشتر در معرض اضطراب و افسردگیاند.
مطالعات متعدد منتشرشده در سایت سازمان بهداشت جهانی و یافتههای انجمن روانشناسی آمریکا نشان دادهاند کودکانی که بیش از سه ساعت در روز در شبکههای اجتماعی فعالاند، دو برابر بیشتر در معرض اضطراب، افسردگی و اختلالات خواب قرار دارند.
پژوهشهای انجامشده در کشورهای مختلف از جمله آمریکا، کانادا، بریتانیا و استرالیا نشان میدهد افزایش چشمگیر مشکلات سلامت روان نوجوانان پس از سال ۲۰۱۰، همزمان با گسترش تلفنهای هوشمند و رسانههای اجتماعی بوده است.
آسیبپذیری مغز کودک بر اثر استفاده بیش از حد موبایل:
قشر پیشپیشانی مغز، بخشی که مسئول کنترل تکانه، تصمیمگیری منطقی، ارزیابی پیامدها و برنامهریزی بلندمدت است، تا حدود سن ۲۵ سالگی به طور کامل رشد نمیکند. این یعنی نوجوانان، بهطور زیستی، هنوز ابزار کامل مهار وسوسهها را در اختیار ندارند. در مقابل، سیستم لیمبیک که مسئول هیجان، پاداش، هیجانطلبی و واکنشهای سریع است، در دوران بلوغ بهشدت فعال میشود.
شبکههای اجتماعی دقیقاً روی همین نقطه ضعف سرمایهگذاری میکنند. لایکها، استیکرها، صداهای اعلان و اسکرول بیپایان، همه برای تحریک سیستم پاداش طراحی شدهاند. هر لایک، یک ضربه دوپامینی به مغز وارد میکند. هر نوتیفیکیشن، وعده یک تجربه جدید است. مغز نوجوان یاد میگیرد که شادی و ارزش، از بیرون میآید: از تعداد بازدید، دنبالکننده و لایک.
تریستان هریس، طراح سابق و منتقد صنعت فناوری، این فرآیند را «هک مغز» مینامد. به گفته او، پلتفرمها نه برای سلامت روان کاربر، بلکه برای بیشترین زمان حضور طراحی شدهاند. اسکرول بیپایان، پخش خودکار و الگوریتمهای پیشنهاد دهنده، همگی برای حذف نقاط توقف طبیعی و نگه داشتن کاربر طراحی شدهاند.
در این شرایط، برخی کشورها به فکر مداخله از طریق قانونگذاری افتادهاند. برای مثال، دانمارک تصمیم گرفته استفاده از شبکههای اجتماعی را برای کودکان زیر ۱۵ سال محدود کند. اما موضوع مهمتر، «منطق پشت این تصمیم» است. این اقدام بر پایه یافتههای علمی دربارهی رشد مغز و سلامت روان نوجوانان است، نه صرفاً یک تصمیم اخلاقی یا سیاسی.
مخالفت با دسترسی زودهنگام کودکان به شبکههای اجتماعی، به معنای مخالفت با فناوری نیست. بلکه نوعی دفاع از رشد سالم روانی و عصبی است. درست مانند اینکه کودک را از رانندگی بدون گواهینامه بازمیداریم، نه به این دلیل که توانایی یادگیری ندارد بلکه چون هنوز برای این مسئولیت آماده نیست.
نمونههای عینی کم نیستند. دختر ۱۳ سالهای را در نظر بگیرید که ساعتها تصاویر بدنهای ایدهآل و چهرههای فیلتر شده را میبیند. کمکم نسبت به بدن خود احساس نارضایتی پیدا میکند، اعتماد به نفسش کاهش مییابد و دائماً خود را با نسخههای غیرواقعی از دیگران مقایسه میکند. یا پسری ۱۲ ساله که درگیر ویدئوهای سریع و پرهیجان میشود و دیگر توان تمرکز طولانی روی تکالیف درسی یا حتی فیلمهای طولانیتر را ندارد.
پژوهشها نشان میدهد نوجوانانی که مصرف شبکههای اجتماعی بالایی دارند، بیشتر دچار اختلال توجه، افت عملکرد تحصیلی، بیخوابی و احساس مزمن ناکافی بودن میشوند. در بسیاری از موارد، احساس ارزشمندی آنها وابسته به واکنش دیگران در فضای مجازی میشود. در چنین شرایطی، «آموزش اعتدال» به تنهایی کافی نیست. وقتی ساختار سیستم بر پایه تحریک اعتیادآور طراحی شده، مسئولیت فقط بر عهده فرد و خانواده نیست.
نقش خانوادهها و راهکارها:
- به تأخیر انداختن دادن تلفن هوشمند شخصی تا دوران دبیرستان
- تعیین ساعات مشخص و محدود برای استفاده از شبکههای اجتماعی
- خاموش بودن مویابل در اتاق خواب به ویژه موقع خواب
- حذف اعلانهای غیرضروری
- تقویت فعالیتهای جایگزین مانند ورزش، مطالعه، فعالیتهای هنری و تعامل رودررو با دوستان
- همگی میتوانند اثرات منفی را کاهش دهند. طبق تحقیقات، خواب منظم، زمان بازی آزاد در فضای واقعی و ارتباط عاطفی معنادار با خانواده دارند، در برابر اثرات منفی رسانههای اجتماعی مقاومترند.
- باید پذیرفت مساله فقط تکنولوژی نیست، بلکه رابطهی ما با آن است. شبکههای اجتماعی بخشی جداییناپذیر از جهان امروزند، اما کودک و نوجوان نباید بدون سپر وارد این میدان شوند. مغز در حال رشد، نیازمند حفاظت، تأخیر هوشمندانه و فرصت برای بلوغ طبیعی است.
- محافظت از کودکان در برابر اعتیاد مهندسیشده، سانسور نیست. این، نوعی مراقبت ضروری است. در جهانی که الگوریتمها بیوقفه در حال بازطراحی گرفتن توجه کاربران هستند، شاید بزرگترین مسئولیت ما این باشد که به کودکانمان اجازه دهیم ابتدا انسان شوند و بعد کاربر.
نقش والدین در پیشگیری از آسیب های موبایل
- خود والدین استفاده از موبایل را کنترل کنند.
- جایگزینهای هیجانانگیز ارائه دهید.
- روزانه وقتی را مخصوص بازی با کودک کنید.
- اتاق کودک را عاری از وسایل دیجیتال نگه دارید.
- کودک را به بازی در پارک تشویق کنید.
دلایل علمی برای ممنوعیت موبایل تا ۸ سالگی
- اختلال در رشد مهارتهای اجتماعی
به دلیل، تأثیر منفی بر رشد مهارتهای اجتماعی است. کودکان این سن نیاز به تعامل مستقیم با والدین و همسالان دارند تا یاد بگیرند چگونه احساسات خود را بیان کنند، با دیگران همکاری کنند و روابط سالم برقرار کنند. - کاهش قدرت تمرکز و توجه
موبایل با ارائه محرکهای سریع و متعدد، مغز کودک را عادت به دریافت اطلاعات چندگانه میکند. این موضوع باعث کاهش قدرت تمرکز روی یک موضوع و اختلال در یادگیری عمیق میشود. - مشکلات خواب و بیخوابی
نور آبی صفحات موبایل با ترشح هورمون ملاتونین تداخل میکند. این موضوع چرخه طبیعی خواب-بیداری کودک را مختل کرده و باعث مشکلات جدی در خواب میشود. - کودکانی که ۲ ساعت قبل از خواب از موبایل استفاده میکنند، حدودا ۵۰ دقیقه دیرتر به خواب میروند و کیفیت خواب پایینتری دارند.
- اختلال در رشد حرکتی
کودکان تا هشت سالگی نیاز به فعالیت جسمانی و بازیهای حرکتی دارند. استفاده از موبایل باعث کاهش این فعالیتها شده و رشد حرکتی درشت و ظریف کودک را مختل میکند. - کاهش خلاقیت و تخیل
موبایل محتوای آماده و از پیش تعریف شده ارائه میدهد. این موضوع نیاز کودک به خلق تصاویر ذهنی و استفاده از تخیل را کاهش داده و رشد خلاقیت را مهار میکند. - مشکلات بینایی و آسیب چشم
چشمهای کودکان هنوز در حال رشد هستند و نمیتوانند با نور شدید و فاصله نزدیک صفحات موبایل سازگاری کنند. این موضوع باعث خشکی چشم، کاهش دید و مشکلات بینایی میشود. - اختلال در رشد زبان و گفتار
کودکان برای یادگیری زبان نیاز به تعامل دوطرفه با انسانهای واقعی دارند. موبایل این تعامل طبیعی را کاهش داده و باعث تأخیر در رشد زبانی میشود. - کودکانی که روزانه بیش از یک ساعت با موبایل سرگرم میشوند، حدودا ۶ ماه تأخیر در شروع صحبت کردن دارند.
- افزایش پرخاشگری و مشکلات رفتاری
محتوای نامناسب موبایل و کمبود تعامل اجتماعی میتواند باعث افزایش رفتارهای پرخاشگرانه در کودکان شود. در کلینیک انتخاب مؤثر، ما شاهد این مشکل در بسیاری از کودکان بودهایم. - اعتیاد و وابستگی روانی
مغز کودکان به راحتی به محرکهای لذتبخش موبایل عادت میکند. این موضوع باعث ایجاد وابستگی و مشکلات جدی در جدا شدن از موبایل میشود. - کاهش ارتباط با طبیعت و محیط
کودکان نیاز به تجربه مستقیم جهان اطراف دارند. موبایل آنها را از طبیعت، بازی در فضای باز و تجربه حواس پنجگانه محروم میکند.
جایگزینهای سالم موبایل برای کودکان:
- بازی درمانی کودک محور
این روش به کودکان کمک میکند تا از طریق بازیهای طبیعی، مهارتهای زندگی را یاد بگیرند. - بازیهای ساختمانی
تقویت خلاقیت و مهارتهای حرکتی - نقاشی و کاردستی
رشد هوش هنری و تخیل - بازیهای گروهی
تقویت مهارتهای اجتماعی - داستانخوانی
پیشرفت زبان و تخیل
سن مجاز کودک برای استفاده از گوشی های هوشمند:
ده سال به بالا زمانی است که تعداد بیشتری از نوجوانان دستگاههایی مانند ساعت هوشمند و گوشی تلفن همراه هوشمند را از والدینشان دریافت میکنند.
به گزارش پایگاه تحلیلی خبری آزنیک، فرزندان میتوانند از ۱۰ تا ۱۴ سالگی یا در مقطع راهنمایی گوشی تلفن همراه هوشمند یا دستگاههای مشابه دریافت کنند. برای آغاز بحث در مورد گوشی تلفن همراه هوشمند و یا ساعت هوشمند میتوانید با یک دانش آموزان کلاس ششم (معمولا ۱۰ تا ۱۱ ساله) باب گفتگو را باز کنید. همچنین، لزومی ندارد که با ارائه یک گوشی تلفن همراه هوشمند تمام عیار کار را آغاز کنید. شما میتوانید با مدلهایی سادهتر آغاز کنید تا نوجوان مسئولیت داشتن دستگاه ارتباطی را درک کند. بر اساس گزارش مرکز تحقیقات پیو ۹۵ درصد از نوجوانان ۱۳ تا ۱۷ ساله گزارش دادهاند که به گوشی تلفن همراه هوشمند دسترسی دارند.
در گذشته برخی کارشناسان پیشنهاد میکردند تا کلاس هشتم صبر کنید. با این وجود، اکنون با توجه به تجربه پشت سر گذاشته پاندمی کووید و شتاب فناوری در عرصه تدریس، و ارتباطات گروههای دوستانه ایده انتظار تا کلاس هشتم کمتر منطقی به نظر میرسد. وقتی نوبت به تصمیم گیری زمان مناسب برای یک نوجوان خاص میرسد عوامل متعددی باید در نظر گرفته شوند. برای مثال، باید دید نیازهای رفت و آمدی او چیست و آیا نشانههایی از استقلال و بلوغ در او مشاهده شده است یا خیر.
نگرانی نوجوانتان در مورد کنار گذاشته شدن از مخافل اجتماعی در صورت در اختیار نداشتن فناوریهای خاص را نادیده نگیرید. اجتماعی شدن به صورت آنلاین اتفاق میافتد خواه از طریق چت کردن حین انجام بازیهای ویدئویی باشد و یا از طریق ارسال متنهای گروهی با دوستان. این امر میتواند به اجتماعی شدن حضوری نیز کمک کند. اگر یک نفر در حال رشد مستقل است و برای گردش و ملاقات با دوستان خود برنامهریزی میکند یک گوشی تلفن همراه هوشمند میتواند برایش مناسب باشد.
البته ارائه تلفن همراه به آنها بدان معنا نیست که به تمام اپلیکیشنهایی که دوستان شان در آن حضور دارند به ویژه در رسانههای اجتماعی دسترسی خواهند داشت اکثر اپلیکیشنهای محبوب برای افراد ۱۳ ساله و با سنین بالاتر طراحی شده اند. خوب است که برای شروع محدودیتها و مرزهایی را برای نحوه برقراری ارتباط تعیین کنید. همچنین، شما میتوانید به آنان در مورد نحوه استفاده از اپلیکیشنها و تعامل با دوستانشان راهنمایی ارائه دهید
هشدار مهم: تحقیقات نشان میدهد کودکانی که زیاد با موبایل سرگرم میشوند، مشکلات جدی در برقراری تماس چشمی و درک احساسات دیگران دارند.
کلام آخر:
تکنولوژی چه برای کودکان و چه برای بزرگسالان، جنبههای مثبت و منفی فراوانی دارد. اینکه از این فناوریهای جدید بهره ببریم یا متضرر شویم، کاملا به نحوهی استفادهی ما از این ابزارها بستگی دارد. کودکان هم از این قاعده مستثنی نیستند. اگر تحت نظارت والدین به تکنولوژی و ابزارهای مرتبط با آن دسترسی داشته باشند، میتوانند از مزایای متعدد آن بهرهمند شود و از آسیبهای آن در امان بمانند. با کنترل کودکان میتوانید معایب گوشیهای هوشمند را در رشد و پرورش آنها به حداقل برسانید.
