بمب فسفری چیست؟ از کاربرد نظامی تا خطرات مرگبار و قوانین بینالمللی
بمب فسفری چیست؟ از کاربرد نظامی تا خطرات مرگبار و قوانین بینالمللی
پنج ماه از حمله به یک سالن ورزشی در لامرد استان فارس میگذرد؛ حملهای که بنا بر گزارشهای مطرحشده، ۲۱ شهروند در جریان آن جان خود را از دست دادند. در ادامه، مقامهای وزارت بهداشت از بررسی شواهدی درباره نوع مهمات و موادی که در این حمله به کار رفتهاند خبر دادهاند.
شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درباره نتایج بررسیهای انجامشده پیرامون حمله ۹ اسفند به لامرد، مدعی شده است که سلاحهای مورد استفاده در بمباران این شهر به فسفر آغشته بودهاند و وزارت بهداشت نیز تحقیقاتی را در این زمینه انجام داده است. با این حال، برای نسبت دادن قطعی استفاده از فسفر سفید در یک حمله مشخص، به شواهد مستقل و قابل راستیآزمایی نیاز است.
بمب فسفری چیست؟
اصطلاح «بمب فسفری» معمولاً برای اشاره به مهمات حاوی فسفر سفید به کار میرود؛ مادهای که میتواند در مهمات دودزا، علامتگذاری و روشنایی و همچنین در برخی کاربردهای آتشزا مورد استفاده قرار گیرد.
فسفر سفید هنگام تماس با اکسیژن هوا واکنش بسیار سریعی نشان میدهد و میتواند حرارت، نور و دود قابل توجهی ایجاد کند. همین ویژگی باعث شده است که مهمات حاوی این ماده در برخی ارتشها برای ایجاد پرده دود، علامتگذاری موقعیتها یا روشن کردن میدان نبرد مورد استفاده قرار گیرند.
یکی از ویژگیهای مهم این ماده، توانایی آن در ایجاد دود غلیظ است. در نتیجه، همه مهمات حاوی فسفر سفید الزاماً با هدف سوزاندن افراد یا ایجاد آتش استفاده نمیشوند؛ برای نمونه، از این ماده میتوان برای ایجاد پوشش دود و پنهان کردن حرکت نیروها نیز استفاده کرد.
با این حال، ویژگی شیمیایی فسفر سفید باعث میشود که در صورت تماس مستقیم با بدن انسان، آسیبهای بسیار شدیدی ایجاد کند.
فسفر سفید چه بلایی بر سر بدن انسان میآورد؟
فسفر سفید در مجاورت اکسیژن میسوزد و حرارت بسیار زیادی تولید میکند. تماس مستقیم آن با بدن میتواند سوختگیهای عمیق ایجاد کند و ذرات باقیمانده در زخم نیز ممکن است پس از درمان، در صورت تماس دوباره با اکسیژن، مجدداً شعلهور شوند.
آسیبهای ناشی از این ماده فقط به سوختگی محدود نمیشوند. استنشاق دود و آسیبهای شدید ناشی از سوختگی نیز میتواند به مشکلات جدی تنفسی و در موارد شدید، آسیب اندامها منجر شود.
به همین دلیل، استفاده از مهمات حاوی فسفر سفید در نزدیکی مناطق غیرنظامی میتواند خطر بسیار زیادی برای مردم ایجاد کند؛ حتی زمانی که هدف اعلامشده استفاده از آن، ایجاد دود یا پوشش بصری باشد.
فسفر سفید چگونه در مهمات نظامی استفاده میشود؟
مهمات حاوی فسفر سفید میتوانند در قالبهای مختلفی مورد استفاده قرار بگیرند؛ از جمله گلولههای توپخانه، خمپاره، راکت و برخی انواع مهمات دودزا.
کاربرد آنها را میتوان بهطور کلی در چند دسته قرار داد:
- ایجاد پرده دود
- علامتگذاری و مشخص کردن موقعیت
- روشن کردن میدان نبرد
- ایجاد اثر آتشزا
این تفاوت در کاربرد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا از نظر حقوق بشردوستانه، صرف وجود فسفر سفید در یک مهمات به این معنا نیست که استفاده از آن در همه شرایط غیرقانونی است. نحوه استفاده، هدف حمله و محل استفاده از عوامل تعیینکننده هستند.
آیا استفاده از بمب فسفری در جنگ ممنوع است؟
برخلاف تصور رایج، فسفر سفید بهطور مطلق و در همه شرایط توسط حقوق بینالملل ممنوع نشده است. اما استفاده از مهمات آتشزا تابع محدودیتهای جدی حقوق بشردوستانه بینالمللی است.
پروتکل سوم کنوانسیون ۱۹۸۰ درباره برخی سلاحهای متعارف، استفاده از سلاحهای آتشزا علیه جمعیت غیرنظامی یا اشیای غیرنظامی را در همه شرایط ممنوع میکند. همچنین استفاده از سلاحهای آتشزای پرتابشده از هوا علیه اهداف نظامی واقع در مناطق متمرکز غیرنظامی ممنوع است.
در مورد مهمات آتشزای غیرهوایی نیز محدودیتهایی وجود دارد؛ از جمله الزام به تفکیک هدف نظامی از مناطق غیرنظامی و اتخاذ تمام اقدامات عملی برای کاهش آسیب به غیرنظامیان.
از سوی دیگر، پروتکل سوم میان سلاحهایی که اساساً برای ایجاد آتش یا سوختگی طراحی شدهاند و برخی مهمات چندمنظوره که اثر آتشزایی آنها ممکن است فرعی باشد، تفاوتهایی قائل میشود. همین موضوع باعث شده وضعیت حقوقی برخی مهمات حاوی فسفر سفید پیچیدهتر از یک ممنوعیت مطلق باشد.
بنابراین نمیتوان صرفاً با گفتن اینکه «فسفر سفید استفاده شده است» نتیجه گرفت که یک حمله حتماً از نظر حقوقی غیرقانونی بوده است. هدف، شیوه حمله، نوع مهمات، محل استفاده و میزان رعایت اصل تفکیک و احتیاط همگی اهمیت دارند.
فسفر سفید در چه جنگهایی استفاده شده است؟
دیدهبان حقوق بشر مواردی از استفاده از مهمات حاوی فسفر سفید یا دیگر مهمات آتشزا را در عراق، افغانستان، یمن، سوریه، غزه، لبنان و اوکراین مستند یا بررسی کرده است.
یکی از نمونههای شناختهشده، استفاده نیروهای آمریکایی از فسفر سفید در جریان نبرد دوم فلوجه در عراق در سال ۲۰۰۴ است. در آن مورد، نیروهای آمریکایی اعلام کردند که از این ماده برای ایجاد دود و بیرون راندن نیروهای پنهانشده استفاده شده است.
در سال ۲۰۱۷ نیز دیدهبان حقوق بشر درباره استفاده نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا از فسفر سفید در عملیات علیه داعش در موصل عراق و رقه سوریه ابراز نگرانی کرد و بر خطر بالای آن برای غیرنظامیان در مناطق شهری تأکید داشت.
در مورد غزه نیز دیدهبان حقوق بشر در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد که ویدئوهایی را بررسی و تأیید کرده که استفاده از فسفر سفید در برخی عملیاتهای نظامی در غزه و لبنان را نشان میدادند.
گزارشهای تاریخی دیگری نیز درباره استفاده از مهمات آتشزا در افغانستان، یمن، سوریه و دیگر مناطق جنگی منتشر شده است.
چرا استفاده از فسفر سفید در مناطق شهری تا این اندازه بحثبرانگیز است؟
مشکل اصلی، تراکم جمعیت و غیرقابل پیشبینی بودن آثار آتش و دود است.
در یک منطقه باز و دور از جمعیت، استفاده از مهماتی که هدف اصلی آن ایجاد دود یا علامتگذاری است، شرایط متفاوتی با استفاده همان مهمات در یک محله مسکونی دارد. در شهرها، خانهها، خودروها، بیمارستانها، مدارس و سایر ساختمانها در نزدیکی یکدیگر قرار دارند و آتش ایجادشده میتواند به سرعت به مناطق اطراف سرایت کند.
دیدهبان حقوق بشر نیز تأکید کرده است که فسفر سفید در مناطق پرجمعیت میتواند خطر آسیب شدید و طولانیمدت به غیرنظامیان را افزایش دهد.
به همین دلیل، حتی در شرایطی که استفاده از فسفر سفید برای یک هدف نظامی مشخص به خودی خود ممنوع نباشد، نحوه استفاده از آن باید با اصول اساسی حقوق بشردوستانه، از جمله تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی و اتخاذ اقدامات احتیاطی برای کاهش تلفات غیرنظامیان سازگار باشد.
ماجرای لامرد؛ ادعای استفاده از فسفر سفید چه معنایی دارد؟
در مورد حمله به لامرد، آنچه در متن اولیه مطرح شده، ادعای معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت درباره وجود فسفر در سلاحهای استفادهشده است.
این ادعا با یک موضوع مهم روبهرو است: تشخیص قطعی استفاده از فسفر سفید در یک حمله نیازمند بررسی شواهد فنی و مستقل است؛ از جمله بقایای مهمات، نمونههای محیطی، الگوی سوختگی و آثار شیمیایی و سایر دادههای قابل راستیآزمایی.
بنابراین تا زمانی که نتایج تحقیقات مستقل یا مستندات قابل بررسی منتشر نشود، بهتر است درباره حادثه لامرد با عبارتهایی مانند «ادعا شده»، «بر اساس اعلام وزارت بهداشت» و «در دست بررسی» صحبت شود، نه اینکه استفاده از فسفر سفید به عنوان یک واقعیت قطعی اعلام شود.
جمعبندی
فسفر سفید مادهای است که به دلیل واکنش سریع با اکسیژن، میتواند دود، نور و حرارت شدید ایجاد کند و به همین دلیل در برخی مهمات نظامی برای ایجاد پرده دود، علامتگذاری و روشنایی مورد استفاده قرار گرفته است. اما همین ویژگیها باعث میشود تماس مستقیم آن با بدن انسان یا استفاده از آن در مناطق پرجمعیت، خطرات بسیار جدی برای غیرنظامیان داشته باشد.
از نظر حقوق بینالملل نیز تصویر پیچیدهتر از یک «سلاح کاملاً ممنوع» است. فسفر سفید بهطور مطلق ممنوع نیست، اما استفاده از مهمات آتشزا در برابر غیرنظامیان و اشیای غیرنظامی ممنوع است و استفاده از آن در مناطق متمرکز جمعیتی با محدودیتهای جدی روبهرو است.
در نتیجه، درباره هر حادثه مشخص باید میان وجود فسفر سفید، نوع مهمات، هدف استفاده از آن و نحوه بهکارگیری مهمات تفاوت قائل شد. درباره حمله لامرد نیز تا زمان انتشار شواهد قابل راستیآزمایی، ادعای استفاده از فسفر سفید باید همچنان بهعنوان یک موضوع در حال بررسی مطرح شود.
