
بزرگترین ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی جهان؛ نگاهی به قدرت هوایی ۵ کشور
هلیکوپترهای تهاجمی طی چند دهه گذشته به یکی از مهمترین عناصر قدرت هوایی در میدان نبرد تبدیل شدهاند و نقش آنها از پشتیبانی نزدیک نیروهای زمینی تا مقابله با تانکها و خودروهای زرهی گسترش یافته است. تجربه جنگ ویتنام و ظهور هلیکوپترهایی مانند Bell AH-1 Cobra، مسیر توسعه این هواگردها را برای همیشه تغییر داد و در ادامه مدلهایی همچون AH-64 Apache به نمادی از توان تهاجمی هوایی تبدیل شدند. امروزه برخی کشورها ناوگانهای بزرگی از هلیکوپترهای تهاجمی را در اختیار دارند و از آنها بهعنوان بخشی از راهبردهای دفاعی و تهاجمی خود استفاده میکنند. در این میان، آمریکا، روسیه و چین از مهمترین دارندگان این هواگردها هستند و ژاپن و کره جنوبی نیز با توجه به تهدیدهای منطقهای، ناوگان قابلتوجهی در اختیار دارند. در ادامه، نگاهی به بزرگترین ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی جهان، تعداد تقریبی آنها و مهمترین مدلهای مورد استفاده هر کشور خواهیم داشت.
هلیکوپترها در حوزه هوانوردی نظامی، نخستین نقش مهم خود را در جنگ کره تجربه کردند. در جریان این جنگ، Bell H-13 Sioux به یکی از شناختهشدهترین هلیکوپترهای مورد استفاده تبدیل شد. اگرچه مأموریت اصلی این پرنده تخلیه پزشکی مجروحان بود، اما از آن برای انجام مأموریتهای شناسایی، دیدهبانی توپخانه و جابهجایی فرماندهان نیز استفاده میشد.
پس از پایان جنگ کره، هلیکوپترها بهتدریج جایگاه خود را در عملیاتهای نظامی و همچنین کاربردهای غیرنظامی تثبیت کردند. با این حال، جنگ ویتنام را میتوان نقطه عطفی در تاریخ استفاده نظامی از هلیکوپترها دانست؛ جنگی که قابلیتهای این پرندهها را در میدان نبرد به شکل گستردهای به نمایش گذاشت و بسیاری از ظرفیتهای تاکتیکی و عملیاتی آنها را به بلوغ رساند.

نقش هلیکوپترها در جنگ ویتنام تنها به انتقال نیرو محدود نبود و این پرندهها در سطوح مختلف راهبردی و تاکتیکی به کار گرفته شدند. در همین دوران بود که نخستین هلیکوپتر تهاجمی واقعی جهان، یعنی Bell AH-1 Cobra، وارد میدان شد و فصل تازهای را در تاریخ هلیکوپترهای رزمی رقم زد.
هلیکوپترهای تهاجمی با برخورداری از توانایی حمل تعداد زیادی موشک و راکت، در کنار توپهای چرخان نصبشده در قسمت جلویی بدنه، به یکی از مخوفترین ماشینهای جنگی در میدان نبرد تبدیل شدهاند. این پرندهها میتوانند در کنار پشتیبانی نزدیک از نیروهای زمینی، بهصورت مستقل نیز مأموریتهای رزمی انجام دهند و اهداف مختلف، از خودروهای زرهی و نیروهای دشمن گرفته تا تانکهای اصلی میدان نبرد، را هدف قرار دهند.

همین قابلیتها باعث شده است بسیاری از قدرتهای نظامی جهان به دنبال توسعه یا خرید ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی باشند.
کدام کشورها بزرگترین ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی جهان را دارند؟
در حال حاضر، آمریکا، روسیه، چین، ژاپن و کره جنوبی در میان کشورهایی قرار دارند که بزرگترین ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی جهان را در اختیار دارند. البته تعداد این پرندهها بهتنهایی نمیتواند معیار کاملی برای سنجش قدرت نظامی یک کشور باشد و عواملی مانند مدل هلیکوپترها، میزان آمادگی عملیاتی، تجهیزات الکترونیکی، تسلیحات و تجربه خدمه نیز اهمیت زیادی دارند.
آمریکا که استفاده از هلیکوپترهای نظامی را از دوران جنگ کره آغاز کرد، از زمان جنگ ویتنام تاکنون قابلیت جابهجایی سریع و تاکتیکی نیروها را به یکی از عناصر مهم راهبرد عملیاتی خود تبدیل کرده است. برای پشتیبانی از این مأموریتها، نیروی زمینی و تفنگداران دریایی آمریکا در مجموع حدود ۹۰۰ هلیکوپتر تهاجمی در اختیار دارند.
در میان این ناوگان، AH-64 Apache ساخت بوئینگ با حدود ۸۲۴ فروند در خدمت فعال، پرشمارترین مدل محسوب میشود و ستون اصلی توان تهاجمی هلیکوپتری ارتش آمریکا را تشکیل میدهد.
روسیه نیز میراث قابلتوجهی از دوران اتحاد جماهیر شوروی در حوزه هلیکوپترهای تهاجمی دارد. در دوران جنگ سرد، هلیکوپترهای تهاجمی به یکی از عناصر مهم راهبرد نظامی شوروی، بهویژه در سناریوی یک جنگ متعارف در اروپا، تبدیل شدند.
هلیکوپتر Mi-24 با هدف پشتیبانی تاکتیکی از پیشروی سریع یگانهای زرهی و نیروهای پیاده طراحی شده بود تا در صورت وقوع درگیری گسترده با ناتو، بتواند نقش مؤثری در میدان نبرد ایفا کند.

امروزه ارتش روسیه حدود ۵۷۶ هلیکوپتر تهاجمی در اختیار دارد که حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ فروند از آنها به خانواده Mi-24 و Mi-35 تعلق دارند.
چین نیز اگرچه از زمان جنگ مرزی محدود خود با ویتنام در سال ۱۹۷۹ تاکنون وارد یک درگیری نظامی گسترده نشده است، اما تجربه جنگهای خارجی تأثیر عمیقی بر برنامههای نظامی این کشور گذاشته است. یکی از مهمترین این رویدادها، جنگ خلیج فارس بود.
چینیها نابودی سریع ارتش عراق را از نزدیک مشاهده کردند؛ ارتشی که در بسیاری از زمینهها به تجهیزات و ساختارهای نظامی شوروی وابسته بود. پیروزی سریع آمریکا و متحدانش، بهویژه با استفاده گسترده از جنگ ترکیبی و تسلیحات هدایتشونده دقیق، زنگ خطری جدی برای فرماندهان چینی بود.
این تجربه به یکی از مهمترین عواملی تبدیل شد که چین را به سمت برنامهای گسترده برای نوسازی نیروهای مسلح و کاهش آسیبپذیری در برابر تسلیحات مدرن سوق داد. توسعه و تولید هلیکوپترهای تهاجمی برای انجام مأموریتهای شناسایی و حمله نیز بخشی از همین روند بود.
در حال حاضر، Harbin Z-10 پرشمارترین هلیکوپتر تهاجمی ارتش چین محسوب میشود و حدود ۲۰۰ فروند از آن در خدمت قرار دارد.

ژاپن نیز ناوگان کوچکتری در مقایسه با آمریکا، روسیه و چین دارد. این کشور بین ۵۰ تا ۶۰ هلیکوپتر تهاجمی از مدلهای Cobra و Apache در اختیار دارد. در این میان، Cobra با حدود ۵۰ فروند، مدل غالب ناوگان تهاجمی ژاپن محسوب میشود. این هلیکوپترها متناسب با راهبرد عمدتاً دفاعی ژاپن مورد استفاده قرار میگیرند.
کره جنوبی از نظر ساختار ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی شباهت زیادی به ژاپن دارد، اما تعداد پرندههای آن بیشتر است. این کشور ناوگانی متشکل از Cobra و Apache را در اختیار دارد که مجموعاً حدود ۱۸۰ فروند را شامل میشود.
Cobra همچنان بخش قابلتوجهی از ناوگان تهاجمی کره جنوبی را تشکیل میدهد و ژاپن و کره جنوبی رویهم حدود ۱۲۰ فروند Cobra در اختیار دارند.
Apache چگونه به ستون اصلی پشتیبانی نزدیک هوایی ارتش آمریکا تبدیل شد؟
نخستین هلیکوپتر تهاجمی واقعی که از ابتدا برای انجام چنین مأموریتی طراحی شد، Bell AH-1 Cobra بود که در سال ۱۹۶۷ و در جریان جنگ ویتنام وارد خدمت شد.

ارتش آمریکا در آن دوران به یک هلیکوپتر سبکتر و چابکتر برای پشتیبانی از نیروهای پیاده نیاز داشت. یکی از دلایل اصلی این نیاز، محدودیتهای Bell UH-1 Huey بود.
Huey حتی زمانی که با تسلیحات سنگینتر به یک هلیکوپتر مسلح تبدیل میشد، همچنان هدف نسبتاً آسانی برای تیربارچیهای ارتش ویتنام شمالی به شمار میرفت. در نتیجه، نیاز به پرندهای تخصصیتر برای پشتیبانی نزدیک هوایی بیش از گذشته احساس شد.
موفقیت Cobra زمینه را برای توسعه نسل بعدی هلیکوپترهای تهاجمی فراهم کرد. حدود یازده سال پس از پایان جنگ ویتنام، AH-64 Apache وارد خدمت شد و قابلیتهایی بسیار پیشرفتهتر را به میدان آورد.

Apache به سامانههای مؤثر برای نبرد در شب، مجموعهای از حسگرهای پیشرفته، حفاظت زرهی بیشتر و قابلیت اصلی شکار و نابودی تانکها و خودروهای زرهی مجهز شد. یکی از مهمترین سلاحهای آن نیز موشکهای AGM-114 Hellfire است که روی بالچههای دو طرف بدنه حمل میشوند.
تا امروز حدود ۲۵۰۰ فروند Apache تولید شده است. طبق اعلام بوئینگ، حدود ۱۳۰۰ فروند از این هلیکوپتر در نیروهای مسلح ۱۹ کشور جهان در حال خدمت هستند؛ آماری که نشاندهنده جایگاه قابلتوجه Apache در میان هلیکوپترهای تهاجمی جهان است.
با وجود حضور گسترده Apache در ارتشهای مختلف، آمریکا همچنان بزرگترین بهرهبردار این هلیکوپتر محسوب میشود و حدود ۸۲۴ فروند از آن را در اختیار دارد.
پیشرفتهترین و پرشمارترین نسخه موجود در ناوگان آمریکا، AH-64E Guardian است. بوئینگ اعلام کرده که ناوگان Apache تاکنون حدود ۵.۳ میلیون ساعت پرواز ثبت کرده که بیش از ۱.۳ میلیون ساعت آن مربوط به عملیاتهای رزمی بوده است.

ارتش آمریکا در حال حاضر روند یکپارچهسازی ناوگان Apache را دنبال میکند. این نیرو اعلام کرده است که ۱۵۲ فروند باقیمانده از نسخه AH-64D را بازنشسته خواهد کرد و تمرکز خود را روی نسخه AH-64E قرار خواهد داد.
اجرای این برنامه به حذف یا بازسازی ۱۱ اسکادران منجر خواهد شد. هدف نهایی ارتش آمریکا دستیابی به ناوگانی متشکل از ۸۱۲ فروند AH-64E است که از طریق تولید نمونههای جدید و بازسازی هلیکوپترهای قدیمی AH-64D تأمین خواهد شد.
ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی روسیه تا چه اندازه آسیب دیده است؟
روسیه در حال حاضر سه هلیکوپتر تهاجمی اصلی یعنی Mi-24، Ka-52 و Mi-28 را در اختیار دارد. مجموع ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی تخصصی روسیه حدود ۵۷۶ فروند برآورد میشود؛ با این حال، این عدد احتمالاً توان عملیاتی واقعی این ناوگان را بیش از اندازه نشان میدهد.

از نظر تعداد، Mi-24 همچنان پرکاربردترین هلیکوپتر تهاجمی ارتش روسیه محسوب میشود. در مجموع حدود ۲۶۴۸ فروند از این مدل ساخته شده و حدود ۳۲۵ فروند آن همچنان در خدمت فعال قرار دارند.
با وجود این تعداد قابلتوجه، جنگ اوکراین هزینه سنگینی به ناوگان هلیکوپتری روسیه وارد کرده است. بر اساس دادههای Flight Global، نیروهای مسلح روسیه تنها طی دو سال نخست جنگ اوکراین بیش از ۱۰۰ فروند و احتمالاً تا ۱۵۰ فروند از هلیکوپترهای تهاجمی خود را از دست دادهاند.
یکی از مهمترین عوامل این تلفات، استفاده گسترده از موشکهای ضدهوایی دوشپرتاب بوده است. در میان این تسلیحات، FIM-92 Stinger یکی از سامانههای مؤثر محسوب میشود که در مراحل ابتدایی جنگ به شکل گسترده در اختیار ارتش اوکراین قرار گرفت.
تلفات سنگین واردشده به ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی روسیه، انعطافپذیری عملیاتی این نیرو را کاهش داده است. در نتیجه، هلیکوپترهای تهاجمی روسیه مجبور شدهاند با احتیاط بیشتری در نزدیکی خطوط مقدم فعالیت کنند.
البته این کاهش توان تهاجمی تأثیر قابلتوجهی بر توانایی روسیه برای جابهجایی نیروها نداشته است؛ زیرا مأموریتهای اصلی انتقال نیرو عمدتاً بر عهده هلیکوپترهای ترابری قرار دارد.

یکی دیگر از مشکلات روسیه، دشواری جایگزین کردن سریع هلیکوپترهای از دسترفته است. صنایع دفاعی این کشور نتوانستهاند با سرعت لازم نمونههای جدید تولید کنند و فشار بر زنجیره تأمین، در کنار تأثیر تحریمها بر واردات قطعات مورد نیاز، این روند را دشوارتر کرده است.
به همین دلیل، بخش قابلتوجهی از آنچه در سالهای اخیر بهعنوان «تحویلهای جدید» روسیه معرفی شده، در واقع نسخههای ارتقایافتهای از بدنهها و هلیکوپترهای قدیمیتر بوده است.
چرا ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی چین در حال رشد است؟
چین پس از مشاهده نابودی سریع نیروهای مسلح عراق در جنگ خلیج فارس، روند نوسازی ارتش خود را با سرعت بیشتری دنبال کرد. هدف این کشور تنها افزایش توان رقابت در برابر نیروهای مدرن، شبکهمحور و مبتنی بر اطلاعات نبود؛ بلکه کاهش آسیبپذیریهای ساختاری ارتش نیز اهمیت زیادی داشت.
یکی از این آسیبپذیریها وابستگی شدید نیروهای مسلح چین به تجهیزات شوروی و روسیه بود؛ تجهیزاتی که در جنگ خلیج فارس نشان داده بودند در برابر فناوریهای پیشرفته جنگی تا چه اندازه آسیبپذیر هستند.
از سوی دیگر، توسعه توان هلیکوپتری چین با سناریوی احتمالی حمله به تایوان نیز ارتباط دارد. در صورت وقوع چنین درگیری، پکن برای جابهجایی سریع نیروهای خود در سراسر جزیره و پشتیبانی از یگانهای زمینی، به ناوگانی گسترده از هلیکوپترهای نظامی نیاز خواهد داشت.
از زمان تأسیس جمهوری خلق چین در سال ۱۹۴۹ تا حدود سال ۱۹۸۰، ارتش آزادیبخش خلق عمدتاً نیرویی متکی بر پیادهنظام بود و از نظر مکانیزاسیون و تحرک، محدودیتهای قابلتوجهی داشت.
این وضعیت توانایی ارتش چین را برای انجام مانورهای سریع تاکتیکی در میدان نبرد، در مقایسه با ارتشهای مدرنتر، کاهش میداد.
در حال حاضر، بخش مهمی از تحرک تاکتیکی نیروهای چینی بر عهده Harbin Z-20 قرار دارد. در کنار این ناوگان، حدود ۳۷۵ هلیکوپتر مسلح شناسایی و تهاجمی نیز از نیروهای زمینی پشتیبانی میکنند.

از این تعداد، هلیکوپتر تهاجمی سنگین Z-10 با حدود ۲۰۰ فروند ستون فقرات این ناوگان را تشکیل میدهد. پس از آن نیز Harbin Z-19 با حدود ۱۷۵ فروند قرار دارد.
گسترش منافع جهانی چین نیز ممکن است در آینده نیاز این کشور به چنین ناوگانی را افزایش دهد. بهویژه فعالیتهای اقتصادی و استخراج منابع چین در آفریقا، نیروها و شهروندان این کشور را در مناطقی قرار داده که ممکن است با تهدید گروههای تروریستی، شورشیان مسلح و سایر عوامل بیثباتکننده مواجه شوند.
در چنین شرایطی، چین ممکن است در آینده ناچار به اجرای عملیاتهای سریع برونمرزی برای نجات یا تخلیه شهروندان خود شود.

در این سناریو، پکن میتواند از ناوگان رو به رشد آبیـخاکی، ناوشکنهای جدیدی مانند Type 055 و هلیکوپترهای تهاجمی Z-10 برای پشتیبانی از نیروهای زمینی در مأموریتهای مختلف استفاده کند.
چرا ژاپن و کره جنوبی ناوگانهای هلیکوپتری مشابهی دارند؟
ژاپن و کره جنوبی با وجود تفاوتهای جغرافیایی و سیاسی، با تهدیدهای امنیتی مشابهی در منطقه شرق آسیا روبهرو هستند. کره جنوبی از زمان امضای توافق آتشبس سال ۱۹۵۳ که به جنگ کره پایان داد، همچنان با خصومت کره شمالی مواجه است.
اگرچه جنگ کره دههها پیش پایان یافته، تنش میان دو کشور همچنان ادامه دارد. کره جنوبی برای مقابله با تهدید احتمالی شمال، ارتشی فعال با حدود ۳۶۵ تا ۳۷۵ هزار سرباز در اختیار دارد. ژاپن نیز به شکل مداوم با فشارهای هوایی و دریایی چین مواجه است. این فشارها شامل فعالیتهای چین در نزدیکی حریم هوایی و آبهای سرزمینی ژاپن میشود.
یکی از مهمترین نقاط اختلاف میان دو کشور نیز مسئله حاکمیت بر جزایر Senkaku/Diaoyu است. البته ماهیت این تهدید با وضعیت تایوان تفاوت دارد و تایوان با تهدید عملیاتی مستقیمتر و جدیتری از سوی چین مواجه است.
هلیکوپترهای تهاجمی یکی از عناصر راهبرد دفاعی چندلایه ژاپن و کره جنوبی هستند. در کره جنوبی، استفاده از Apache و Cobra ارتباط مستقیمی با برنامهریزی دفاعی این کشور در برابر احتمال یک حمله زمینی گسترده از سوی کره شمالی دارد.
در صورت آغاز حمله از سوی کره شمالی، این کشور احتمالاً به تعداد زیادی نیروی پیاده با آموزش محدود و همچنین تانکهای قدیمی ساخت شوروی متکی خواهد بود.
علاوه بر این، سایتهای پرتاب راکت و موشکهای بالستیک کره شمالی نیز از جمله اهداف مهم در یک درگیری احتمالی خواهند بود. کره جنوبی در حال حاضر حدود ۶۰ فروند Cobra و ۳۶ فروند Apache در اختیار دارد.

در مورد ژاپن، نگرانی اصلی لزوماً تهاجم نظامی مستقیم نیست؛ بلکه برنامهریزان دفاعی این کشور بیشتر نگران فرسایش تدریجی حاکمیت ملی و استفاده از تاکتیکهای منطقه خاکستری هستند. این تاکتیکها تلاش میکنند بدون عبور از آستانه جنگ تمامعیار، فشار مستمر بر یک کشور وارد کنند. یکی از سناریوهای مورد توجه برنامهریزان نظامی ژاپن، سناریویی موسوم به «عمل انجامشده» است.
در این سناریو، نیروهای چینی میتوانند بهسرعت در جزایر مورد مناقشه پیاده شوند، کنترل آنها را در دست بگیرند و این مناطق را متعلق به خود اعلام کنند. در چنین شرایطی، هرگونه واکنش نظامی ژاپن ممکن است خطر آغاز یک درگیری بزرگتر را افزایش دهد.
در نتیجه، ژاپن ممکن است از نظر تئوری با شرایطی مواجه شود که بازپسگیری این جزایر بسیار دشوار یا حتی پرهزینه باشد. برای مقابله با چنین احتمالی، ژاپن بخشی از ناوگان ۶۰ تا ۷۰ فروندی Cobra و ۱۲ فروند Apache خود را در مناطقی مانند اوکیناوا و کیوشو مستقر کرده است.
هدف از این استقرار، فراهم کردن امکان واکنش سریع به هرگونه عملیات احتمالی برای پیادهسازی نیروهای چینی در جزایر مورد مناقشه است. در صورت وقوع چنین سناریویی، هلیکوپترهای تهاجمی ژاپن میتوانند برای حمله به شناورهای آبیـخاکی، قایقهای تندرو و خودروهای سنگین آبیـخاکی مورد استفاده قرار گیرند.
هلیکوپترهای تهاجمی چه نقشی در میدان نبرد آینده خواهند داشت؟
هلیکوپترها از زمان ظهور و استفاده گسترده در جنگ کره، مسیر طولانی و پرتحولی را طی کردهاند. این پرندهها که در ابتدا برای مأموریتهایی نسبتاً ساده مورد استفاده قرار میگرفتند، بهمرور به یکی از انعطافپذیرترین ابزارهای نظامی در میدان نبرد تبدیل شدند.

تجربه جنگهای مختلف نشان داده است که انجام موفقیتآمیز بسیاری از عملیاتهای رزمی بدون استفاده از هلیکوپترهای تهاجمی، شناسایی یا ترابری بسیار دشوار خواهد بود.
هلیکوپترها میتوانند نیروهای تهاجمی را در مدت کوتاهی به میدان نبرد منتقل کنند، در طول عملیات از آنها پشتیبانی کنند، مجروحان را تخلیه کنند و تجهیزات و تدارکات مورد نیاز را به مناطق عملیاتی برسانند. به همین دلیل، این پرندهها در سطوح مختلف تاکتیکی خدماتی حیاتی ارائه میکنند.
تمام نیروهای مسلحی که در این بررسی به آنها اشاره شد، همچنان از هلیکوپترهای نظامی استفاده میکنند و نسخههای تهاجمی این پرندهها نیز بخشی از توان رزمی آنها را تشکیل میدهند.
با وجود ظهور فناوریهای جدید، به نظر میرسد هلیکوپترها برای دهههای آینده همچنان یکی از عناصر مهم میدان نبرد باقی خواهند ماند. البته نقش آنها احتمالاً با پیشرفت فناوری، تغییر خواهد کرد.
هلیکوپترهای تهاجمی سنگین نیز همچنان تحت برنامههای ارتقا قرار خواهند گرفت و سامانههای جدیدی برای افزایش قدرت آتش، حفاظت، شناسایی، ارتباطات و توانایی فعالیت در محیطهای پیچیده در آنها نصب خواهد شد.
در نهایت، رقابت میان قدرتهای نظامی جهان تنها به تعداد هلیکوپترها محدود نخواهد بود؛ بلکه کشورها تلاش خواهند کرد پرندههایی سریعتر، هوشمندتر، مقاومتر و مجهزتر در اختیار داشته باشند تا بتوانند در میدان نبرد آینده، که بیش از هر زمان دیگری به اطلاعات و شبکههای ارتباطی وابسته خواهد بود، برتری خود را حفظ کنند.







